Üsküdar Üniversitesi tarafından düzenlenen “Toplum İçin Bilim Eğitim Seminerleri” devam ediyor. Bu kapsamda Üsküdar Üniversitesi TRGENMER Müdürü / Proje Yürütücüsü Dr. Cihan Taştan, bilim meraklılarıyla buluştu. “Proje Serüvenim ve Uzay Biyolojisi” başlıklı seminerde konuşan Dr. Cihan Taştan, uzayın insan sıhhati üzerindeki tesirlerine dair dikkat cazip datalar aktarıldı.Dr. Taştan, toplumda bilim farkındalığını artırmayı hedefleyen aktiflikte, uzayın artık Türkiye için yeni bir araştırma alanı haline geldiğini ve uzay çalışmalarının sadece bilimsel değil; kanser biyolojisi, nörodejeneratif hastalıklar, logevity (uzun yaşam) ve sağlıklı yaşamanın uzay koşullarındaki biyolojisini açıklamanın yanında ekonomik açıdan da yüksek katma kıymet ürettiğine dikkat çekti.Üsküdar Üniversitesi’ne 2020 yılında katılan Dr. Cihan Taştan, 2021’de Transgenik Hücre Teknolojileri Uygulama ve Araştırma Merkezi (TRGENMER)’ni, Kurucu Rektör Prof. Dr. Nevzat Tarhan’ın takviyesiyle hayata geçirdiklerini belirtti.Dr. Taştan, yurt dışında bilhassa New York University ve ardından Jackson Laboratory Genomic Medicine’daki tecrübelerinden edindiği bilgi ve teknolojik altyapıyı TRGENMER bünyesine taşıdıklarını söz ederek, böylelikle daha evvel NASA’ya doktora sonrası araştırmalar için yönelttiği bilimsel soruları şimdi Türkiye’de, Türkiye Uzay Ajansı (TUA) ve Tübitak Uzay dayanaklarıyla; Üsküdar Üniversitesi çatısı altında çalışma imkânı bulduğunu vurguladı.Uzayda Yerçekimsiz ortam insan gen tabirini değiştiriyorUzayda “mikrogravite” yani yerçekimsiz ortamın insan biyolojisi üzerindeki tesirleri konusuna dikkat çeken Dr. Taştan, laboratuvar ortamında mikrogravite şartlarını simüle ederek başlayan çalışmaların, gerçek uzay misyonlarıyla ileri bir basamağa taşındığını belirtti.Türkiye’nin birinci beşerli uzay misyonu kapsamında seçilen 13 projeden biri olan “Message (Microgravity Associated Genetics)” projesiyle, astronotların genetik sözündeki değişimlerin incelendiğini anlatan Dr. Cihan Taştan, çalışmada, uzayda alınan kan örnekleri ile dünyadaki örnekler karşılaştırılarak mikrogravitenin gen sözü üzerindeki tesirlerinin tahlil edildiğini kaydetti.Astronotlarla birebir eğitim ve deney süreci“Proje sürecinde lisans ve lisansüstü seviyede birçok öğrenci etkin rol alırken, Türkiye’nin birinci uzay araştırmaları kaynaklı yüksek lisans tezleri de bu çalışmalarla ortaya çıktı. Hala çok sayıda tez ve araştırma devam ediyor. Deneylerin uzayda uygulanabilmesi için Türk astronotlar Alper Gezeravcı ve Tuva Cihangir Atasever, üniversite laboratuvarlarında kapsamlı eğitimlerden geçti. Tüm deney protokolleri evvelden hazırlanarak uzayda uygulanacak biçimde planlandı.” diyen Dr. Taştan, Gezeravcı’nın gerçekleştirdiği misyon ve akabinde Atasever’in yörünge altı uçuşuyla birlikte genetik söz tahlil çalışmalarının başlatıldığını söyledi.İki farklı uzay vazifesiyle kritik karşılaştırmaAraştırmanın en kıymetli taraflarından birinin iki farklı uzay vazifesinin mukayeseli olarak incelenmesi olduğunu söyleyen Dr. Cihan Taştan, ilk misyonda astronotlar yaklaşık 440 kilometre yüksekliğe çıkarken, ikinci vazifede Atasever’in 100 kilometrelik yörünge altı uçuşunun tahlil edildiğini söz etti.Bu sayede sadece yerçekimsiz ortamın tesirlerinin, kozmik radyasyon ve gerilim üzere başka faktörlerden ayrıştırılarak değerlendirilebildiğini lisana getiren Dr. Taştan, mikrogravitenin (yerçekimsiz ortamın) uzayın biyolojik tesirlerini anlamada değerli bir “biyo-belirteç” olarak değerlendirildiğini belirterek, bu sayede daha evvel tanımlanmamış ve karakterize edilmemiş birçok genin keşfedilmesine yönelik datalar elde ettiklerini söz etti.Kan örnekleri -80 derecede saklandı“Çalışmalar kapsamında sadece gen seviyesinde değil, tıpkı vakitte uzun hayatla bağlı telomer yapısı ve longevity genlerinin söz değişimleri üzere kritik biyolojik düzenekler da mikrogravite şartlarında incelendi.” diyen Dr. Taştan, araştırma sürecinde, Dragon kapsülüyle Memleketler arası Uzay İstasyonu’na (ISS) gönderilen üç astronottan — Türk ve memleketler arası grup üyelerinden — uzaya çıkmadan evvel kan örnekleri alındığını, bu örneklerin özel şartlarda -80°C’de saklandığını aktardı.ISS’e ulaşıldıktan sonra astronotlardan 4., 7. ve 10. günlerde, belirlenen protokoller çerçevesinde ve belli fizyolojik hazırlık süreçlerinin akabinde (egzersiz ve denetimli beslenme sistemi gibi) tekrar kan örnekleri alındığını tabir eden Dr. Taştan, toplanan örneklerin, ISS’e özel olarak tasarlanmış -80°C MELFI buzdolaplarında koruma edilerek Dünya’ya ulaştırıldığını belirtti.Dr. Cihan Taştan, Houston üzerinden İstanbul’a, Üsküdar Üniversitesi laboratuvarlarına getirilen bu biyolojik gereçlerle birlikte uzayda yerçekimsiz ortamın insan genetik tabiri üzerindeki tesirlerinin ayrıntılı biçimde tahlil edilmeye başlandığını söyledi.Yerçekimsiz ortamdan etkilenen genleri ayırt edebildikDr. Cihan Taştan, uzay biyolojisi çalışmalarında sadece mikrogravitenin tesirini ortaya koyabilmek için öbür tüm değişkenleri ayrıştırmak zorunda olduklarını belirterek süreci şöyle anlattı:“Kozmik radyasyon, uçuş sırasında maruz kalınan yüksek G kuvveti, gerilim ve dehşet hormonları üzere birçok faktörü elememiz gerekiyordu. Bu sorunu, ikinci astronotumuz Tuva Cihangir Atasever’in, Virgin Galactic 07 misyonuyla yaklaşık 100 kilometre yüksekliğe çıkmasıyla aştık. Kısa vadeli bu uçuş sayesinde, uçuş öncesi ve sonrası genetik bilgileri karşılaştırarak sırf yerçekimsiz ortamdan etkilenen genleri ayırt edebildik.”60 bin mRNA’yı tahlil ettikUzayda yürütülen çalışmaların yüksek teknoloji gerektirdiğini vurgulayan Dr. Taştan, analiz sürecinin kapsamına dikkat çekti ve “İnsan bedeninde yaklaşık 25 bin gen bulunuyor ve bu genler 120 bine yakın mRNA üretimiyle tabir ediliyor. Biz bilhassa kan ve lenfosit hücrelerinden yaklaşık 60 bin mRNA’yı tahlil ettik. Milyonlarca bilgi kopyası üzerinde çalıştık, günler süren tahliller yaptık ve gigabaytlarca bilgi işledik.” dedi.Türk bilim insanları tarafından isimlendirilecek birinci genler varElde edilen dataların üç farklı vakit diliminde incelendiğini belirten Dr. Taştan, dikkat çekici bir keşfe imza attıklarını söyledi ve “Henüz isimlendirilmemiş, işlevi bilinmeyen LOC genleri üzerinde çalıştık. Dünya şartlarında neredeyse hiç söz edilmeyen kimi genlerin, uzayda günler geçtikçe etkinleştiğini gördük. Yaklaşık 60’tan fazla LOC genini inceledik ve bunlardan 6 adedinin direkt mikrogravite ile bağlantılı olduğunu ortaya koyduk. Bu genler, Türk bilim insanları tarafından isimlendirilecek birinci genler ortasında olacak.” diye konuştu.Uzay ortamının yaşlanma ve uzun hayat üzerindeki tesirleri de incelendiUzay ortamının yaşlanma ve uzun hayat üzerindeki tesirlerine de değinen Dr. Taştan, çarpıcı sonuçları şu sözlerle aktardı:“Hücresel yaşlanma ile bağlı AP2A1 gen ailesinin uzayda manalı formda baskılandığını gördük. Buna karşılık uzun ömürle alakalı genlerin tabiri artıyor ya da stabil kalıyor. Bu durum, hücrelerin mikrogravite şartlarında kendini hayatta kalmaya ve uzun yaşamaya adapte ettiğini gösteriyor.”Araştırmaların sırf yaşlanma değil, nörolojik hastalıklar açısından da değerli bilgiler sunduğunu tabir eden Dr. Taştan, şunları kaydetti:“Alzheimer ve Parkinson ile bağlı birçok genin astronotlarda baskılandığını tespit ettik. Bu da gelecekte bu hastalıklar için yeni ilaç maksatları geliştirme potansiyeli sunuyor. Tıpkı halde depresyon, şizofreni ve obsesif kompulsif bozuklukla bağlı genlerde de değişimler gözlemledik.”Uzayda uzun mühlet kalmanın ruhsal tesirlerine de değinen Dr. Taştan, özellikle davranışsal genlere dikkat çekti ve “MAOA geni üzere kimi genlerdeki değişimler, uzun periyodik uzay misyonlarında gerilim ve davranışsal eğilimler açısından kıymetli biyobelirteçler sunabilir. Bu bilgiler, gelecekte astronot seçiminde genetik tahlillerin kullanılmasının önünü açabilir.” dedi. Yaklaşık 250 genin değerli bir kısmında manalı değişimler tespit edildiBilişsel süreçler üzerine yapılan tahlillerin de dikkat cazibeli olduğunu belirten Dr. Taştan, öğrenme kapasitesine ait bulguları şöyle özetledi ve “Nöroplastisite ile bağlantılı yaklaşık 250 genin değerli bir kısmında manalı değişimler tespit ettik. Bu da uzayın, öğrenme ve bilişsel süreçler üzerinde tesirli olabileceğini gösteriyor.” sözünde bulundu.Elde edilen bulguların sırf uzay araştırmalarıyla sonlu kalmayacağını vurgulayan Dr. Taştan, “Keşfettiğimiz biyobelirteçleri kullanarak, insanları uzaya göndermeden telomer uzunluğunu artırabilecek, hücresel yaşlanmayı yavaşlatabilecek ve uzun hayatı destekleyebilecek yeni tedavi yaklaşımları geliştirmeyi hedefliyoruz. CRISPR üzere gen mühendisliği teknolojileriyle bu bilgileri pratiğe dönüştürmek mümkün.” diye konuştu. Çalışmaların memleketler arası platformda paylaşılacağını belirten Dr. Taştan, elde edilen sonuçların hem bilim dünyasına hem de geleceğin uzay misyonlarına taraf verecek nitelikte olduğunu söyledi. Dr. Cihan Taştan, yürüttükleri uzay biyolojisi çalışmalarının sırf mevcut projelerle hudutlu kalmayacağını, Türkiye’nin gelecekteki uzay misyonlarında da faal rol almayı hedeflediklerini açıkladı.Dr. Taştan, projenin devam ettiğini vurgulayarak, şunları söyledi:“Üsküdar Üniversitesi TRGENMER Araştırma ve Geliştirme Sorumlumuz Beyza Aydın ve oluşturduğumuz uzay çalışma takımlarımızla birlikte uzay projemizi hala sürdürüyoruz. Önümüzdeki periyotta ‘MESSAGE’ bilim misyonu kapsamında yeni uzay misyonlarına de katkı sağlamayı planlıyoruz. 10-14 günlük misyonların ötesine geçerek 90 gün ve üzeri uzun vadeli uzay misyonlarında da Türkiye olarak yer almak istiyoruz. Bu tarafta görüşmelerimiz devam ediyor.”Yeni projeler ortasında Ay misyonu varYeni projeler ortasında Ay misyonu ve bilgi taşımaya yönelik yenilikçi çalışmaların da bulunduğunu belirten Dr. Taştan, “Dünyadaki bilgilerin uzaya aktarılması için ‘DNA Ark’ yani DNA gemisi projesi üzerinde çalışıyoruz. Hedef, tüm bilgileri DNA üzerinde kopyalayarak uzun uzay seyahatlerinde insanlığın bilgisini koruyabilmek. Bu mevzu ile ilgili Araştırma ve Geliştirme Sorumlumuz Beyza Aydın ile yazdığımız makalenin öncük raporunu yayınladık.” halinde konuştu.Elde edilen bilimsel sonuçların memleketler arası platformlarda paylaşıldığını söz eden Dr. Taştan, çalışmaların bilim dünyasında karşılık bulduğunu lisana getirdi ve “2024’te İtalya’da, 2025’te AR-GE Sorumlumuz Beyza Aydın ile birlikte, Avustralya Sidney’de Memleketler arası Astronomi Kongresi’nde bulgularımızı sunduk. Bu yıl ise 77’ncisi Antalya’da düzenlenecek kongrede 10 bildiri ile müracaat yaptık ve bunlardan 6 adedinde kelamlı sunum yapacak halde yer alacağız. Çalışmalarımızın değerli bir kısmı yüksek tesir faktörlü mecmualarda yayın basamağında. Uzayın insanlarda sağlıklı ve uzun ömürle bağlı genleri etkilediğini ortaya koyduğumuz çalışmamız Nature Yayın Kümesi Aging mecmuasında kabul aldı. Başka çalışmalarımız da Nature Microgravity mecmuasında kıymetlendirme sürecinde.” dedi.Uluslararası iş birliklerine de dikkat çeken Dr. Cihan Taştan, şu sözleri kullandı:“NASA ve Avrupa Uzay Ajansı bilim insanlarıyla iş birliği fırsatları yakaladık. Amerika’daki üniversitelerle ortak çalışmalar yürütme basamağına geldik. Nature Yayın Kümesi Aging mecmuasına kabul alan makalemizi NASA Ames Araştırma Merkezi’nde çalışan Prof. Dr. Fathi Karouia ile işbirliği halinde hazırladık. Tüm bu süreçte Türkiye’nin uzay alanındaki görünürlüğünü artırmaktan gurur duyuyoruz.”Türkiye’de birinci gen tedavilerinin geliştirilmesine yönelik araştırmalar sürüyorDr. Cihan Taştan, sadece uzay biyolojisi değil, genetik mühendisliği ve gen tedavileri alanında da çalışmalar yürüttüklerini belirterek, Türkiye’de birinci gen tedavilerinin geliştirilmesine yönelik araştırmaların sürdüğünü kaydetti.Projelerde Türkiye Uzay Ajansı ve TÜBİTAK Uzay başta olmak üzere birçok kurumun dayanak verdiğini vurgulayan Dr. Taştan, geçmişte hedeflediği milletlerarası tecrübesi farklı bir halde gerçekleştirdiklerini söyledi ve “NASA’da çalışmayı hedeflemiştim. Bugün geldiğimiz noktada, bu projeler sayesinde hem biz hem de öğrencilerimiz NASA’dan eğitimler aldık. Öğrencilerimiz sertifikalı bilim insanları haline geldi. Çalışmalarımız NASA ve Axiom Space platformlarında resmi olarak yer aldı.” diye konuştu.Gençlere staj çağrısıGençlere de davette bulunan Dr. Taştan, özellikle biyomühendislik öğrencilerinin uzay alanına yönelmesi gerektiğini ifade ederek, “Türkiye Uzay Ajansı ve TÜBİTAK Uzay’ın proje davetlerini takip edin. Biyosensör geliştirme, uzay ekipmanları üretimi üzere alanlarda kendinizi geliştirin. Staj ve araştırma fırsatlarını değerlendirin, farklı üniversitelerde yürütülen projelere ulaşarak faal rol almaya çalışın.” halinde kelamlarını tamamladı. Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı