Üsküdar Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nden Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı, son devirde dijital mecralarda süratle yayılan “Are You Dead?” / “Are You Dead Yet” uygulamalarını sosyolojik açıdan kıymetlendirdi.
Yalnızlık kurumsallaştı
Son devirde dijital mecralarda süratle yayılan “Are You Dead? / Are You Dead Yet” uygulamalarının, kullanıcıların muhakkak aralıklarla “hayatta olduklarını” dijital olarak teyit etmelerine dayandığını tabir eden Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı, bu teyidin kesintiye uğraması hâlinde evvelce tanımlanmış kişi yahut ağlara otomatik ikaz gönderildiğini hatırlattı.
Bu cins uygulamaların birinci bakışta kişisel güvenliği hedefleyen fonksiyonel araçlar üzere görüldüğünü belirten Prof. Dr. Süleymanlı, asıl sıkıntının çok daha derin olduğuna dikkat çekerek, şunları söyledi:
“İlk bakışta ferdi güvenliği hedefleyen fonksiyonel araçlar üzere görünen bu uygulamalar, daha yakından incelendiğinde çağdaş toplumların en kırılgan sorunlarından birine işaret etmektedir; yalnızlığın kurumsallaşması ve dijital teknolojiler aracılığıyla yönetilebilir bir toplumsal olguya dönüşmesi.”
Bu durum toplumsal alarm niteliği taşıyor!
Bu durumun kolay bir teknolojik kolaylık olarak değerlendirilemeyeceğini vurgulayan Prof. Dr. Süleymanlı, sözlerini şöyle sürdürdü:
“Bu durum, teknolojik bir kolaylıktan fazla, bireyin varlığının artık zaten fark edilmediği; toplumsal alakaların bu fonksiyonu yerine getirecek güçten giderek yoksunlaştığına işaret eden bir toplumsal alarm niteliği taşımaktadır.”
Uygulamaların ima ettiği temel gerçeğin altını çizen Prof. Dr. Süleymanlı, “Çünkü bu uygulamalar şunu ima eder; toplumsal ilgiler, bireyin varlığını tabiatıyla fark edecek kadar güçlü değildir.” dedi.
Uygulamalar yalnız hayat olgusunu sosyolojik tartışmaların merkezine taşıdı
Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı, Are You Dead? / Are You Dead Yet üzere dijital teyit uygulamalarının ortaya çıkışının, yalnız hayat olgusunu yine sosyolojik tartışmaların merkezine taşıdığını belirterek, bu kavramın akademik literatürde ele alınışının romantize edilmiş ferdi tercihlerden değil, derin ve travmatik toplumsal kırılma tecrübelerinden beslendiğine dikkat çekti.
Bu noktada sosyolog Eric Klinenberg’in çalışmalarına işaret eden Prof. Dr. Süleymanlı, “Eric Klinenberg, ‘Going Solo’ isimli çalışmasında geliştirdiği ‘solo yaşam’ kavramsallaştırmasını, direkt 1995 Chicago sıcak hava dalgası sonrasında yürüttüğü saha araştırmalarına dayandırmaktadır. Bu felaket sırasında bilhassa yalnız yaşayan yaşlı bireylerin günlerce fark edilmeden meskenlerinde hayatlarını kaybetmiş olmaları, solo hayatın sırf bir hayat üslubu değil; ölümcül sonuçlar üretebilen yapısal bir kırılganlık alanı olduğunu açık biçimde ortaya koymuştur.” diye konuştu.
Toplumsal refleksin yerini algoritmik refleks alıyor
Solo ömrün, çağdaş toplumlarda yaş, sınıf, toplumsal sermaye ve kırılganlık eksenlerinde derinleşen eşitsizlikleri yansıtan karmaşık bir toplumsal form olduğunun altını çizen Prof. Dr. Süleymanlı, dijital teyit uygulamalarının tam da bu kırılgan tabanda ortaya çıktığını tabir etti.
Are You Dead? çeşidi uygulamaların, klâsik toplumsal ağların fonksiyonunu büyük ölçüde yitirdiği bir dünyada “gecikmiş fark edilme” riskini dijital bir protokole dönüştürdüğünü belirten Prof. Dr. Süleymanlı, “Birey hayatta olduğunu bildirmezse, sistem bunu bir istisna olarak algılar ve müdahale düzeneğini devreye sokar. Böylelikle toplumsal refleksin yerini algoritmik refleks alır.” tabirinde bulundu.
Dijital teyit uygulamalarının kısa müddette viral hâle gelmesi tesadüf değil
Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı, Are You Dead Yet üzere dijital teyit uygulamalarının kısa müddette viral hâle gelmesinin tesadüf olmadığını lisana getirerek, bu durumun çağdaş bireyin derin bir ontolojik güvensizlik yaşadığını ortaya koyduğunu söyledi.
Günümüz beşerinin sadece fizikî olarak değil, varoluşsal seviyede de kendini teminatsız hissettiğini vurgulayan Prof. Dr. Süleymanlı, “Bu çeşit uygulamaların kısa müddette viral hâle gelmesi tesadüf değildir. Günümüz bireyi, sadece fizikî olarak değil, ontolojik seviyede de garantisizdir; yani var olduğundan, fark edildiğinden ve bir oburuyla manalı bir bağ içinde bulunduğundan emin olmak istemektedir.” dedi.
Modern toplumlarda itimat hissinin giderek yüz yüze bağlantılardan değil, dijital sinyaller ve doğrulama düzeneklerinden beslendiğine dikkat çeken Prof. Dr. Süleymanlı, “Are You Dead Yet, yalnızlığı ortadan kaldırmayı değil; onu yönetilebilir kılmayı maksatlar. Bu tarafıyla uygulama, yalnızlığın tahlili değil, onunla baş etme teknolojisidir.” diye konuştu.
Yalnızlık artık gizlenmiyor, yönetilmeye çalışılıyor!
Dünyadaki emsal örneklere de dikkat çeken Prof. Dr. Süleymanlı, “Benzer örnekler Japonya’da yalnız yaşlılara yönelik sensörlü konut sistemlerinde, Güney Kore’de tek kişilik hanelere odaklanan dijital bakım uygulamalarında ve ABD’de acil durum teyit yazılımlarında görülmektedir. Bilhassa Japonya’da pandemi devrindeki uzun karantinalar sırasında, meskenlerinde yalnız yaşayan yaşlı bireyler ortasında intihar hadiselerinin artması, yalnızlığın kamusal bir kriz olarak ele alınmasına yol açmış; bu süreç Yalnızlık Bakanlığı’nın kurulmasıyla sonuçlanmıştır. Benzeri halde İngiltere’de de yalnızlığın halk sıhhati üzerindeki tesirleri nedeniyle ‘Yalnızlık Bakanlığı’ oluşturulmuş, yalnızlık artık ferdi bir sorun değil, devlet siyaseti seviyesinde ele alınan yapısal bir problem hâline gelmiştir. Bu örneklerin ortak noktası açıktır: Toplumsal bağların yerini, dijital izleme ve doğrulama düzenekleri almaktadır. Yalnızlık artık gizlenen değil; ölçülen, izlenen ve yönetişim alanına dâhil edilen bir toplumsal olguya dönüşmektedir.” dedi.
Türkiye’de de yalnızlık sorunu yeni bir boyut kazandı
Türkiye’de yalnızlık sıkıntısının, hızlanan kentleşme, çekirdek ailenin çözülmesi ve dijital bağlantı pratiklerinin yaygınlaşmasıyla yeni bir boyut kazandığını anlatan Prof. Dr. Süleymanlı, “Bu çerçevede Üsküdar Üniversitesi, yalnızlığı her yıl farklı toplumsal kümeler ve toplumsal kategoriler bağlamında ele alan memleketler arası sempozyumlar ve ulusal ölçekli araştırmalar yoluyla bu alanda değerli bir akademik birikim üretmektedir. Gençlik ve yalnızlık ile yaşlılık ve yalnızlık üzerine yapılan son araştırmalar, yalnızlığın nesiller ortası farklı biçimlerde tecrübelendiğini; lakin her iki kümede da ortak olarak görünürlük, aidiyet ve toplumsal dayanak eksikliği ile alakalı olduğunu ortaya koymaktadır.” diye konuştu.
Bu bağlamda dijital uygulamaların, yalnızlık olgusunun hem sonucu hem de semptomu olarak kıymetlendirilmesi gerektiğini kaydeden Prof. Dr. Süleymanlı, “Are You Dead? üzere araçlar, toplumsal çözülmenin birey seviyesinde ürettiği süreksiz savunma sistemleridir. Akademik bilgi ile dijital pratik ortasındaki bu kesişim, yalnızlığın artık sadece teorik bir tartışma değil; gündelik hayatın direkt düzenlenen bir alanı hâline geldiğini göstermektedir. Are You Dead? / Are You Dead Yet, kolay bir taşınabilir uygulamadan çok daha fazlasıdır. Bu tıp araçlar, çağımızın yalnızlık–güvenlik–varlık delili ekseninde şekillenen toplumsal kırılganlığı görünür kılmaktadır. Uygulamanın ima ettiği temel soru nettir: İnsanların hayatta olduklarını nizamlı olarak teyit etmek zorunda kaldığı bir toplumda, hangi toplumsal bağlar zayıflamıştır?” biçiminde konuştu.
Gençler yapay zekâ tabanlı dijital araçlarla dertleşiyor
Dijital çağda yalnızlığın artık sırf hissedilen bir his değil; izlenen, ölçülen ve yönetilen bir toplumsal olguya dönüştüğünü de kaydeden Prof. Dr. Süleymanlı, “Özellikle gençler ortasında, yüz yüze dertleşilen ve itimat duyulan kişi sayısının azalmasıyla birlikte, ChatGPT üzere yapay zekâ tabanlı dijital araçlarla dertleşme ve paylaşım pratiklerinin giderek yaygınlaştığı görülmektedir. Bu yönelim, insan münasebetlerinin giderek yüzeyselleştiğini, buna karşılık bireylerin yargılanmadan dinlenebilecekleri, daima erişilebilir ve ‘güvenli’ alanlara duyduğu gereksinimin arttığını göstermektedir. Üsküdar Üniversitesi tarafından yürütülen ‘Gençlik, Dijitalleşme ve Yalnızlık’ araştırmasının bulguları, gençlerin ağır dijital etkileşim içinde olmalarına karşın derin, sürdürülebilir ve itimat temelli toplumsal bağlar kurmakta zorlandıklarını ortaya koymaktadır. Teknoloji yalnızlığı ortadan kaldırmaz; sadece onunla başa çıkma biçimleri sunar. Kalıcı inanç, aidiyet ve insani temas ise algoritmik sistemlerde değil, tekrar inşa edilecek yüz yüze ilgilerde ve kolektif dayanışma pratiklerinde yatmaktadır.” biçiminde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
