Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, terapi sürecine dair her şey konusunu kıymetlendirdi.
Terapiste olan muhtaçlık gerçek mi, yapay mı?
Prof. Dr. Tarhan, modern çağda terapinin sadece bir tedavi değil, bir ömür ihtiyacı hâline geldiğini belirterek, “Geçenlerde bir anne anlatıyordu; çocuğu terapiste gidiyormuş. ‘Anne, sen de çocukken gittin mi terapiye?’ diye sormuş. Anne de ‘Hayır, hiç gitmedim, muhtaçlık da hissetmedim’ demiş. Bu diyalog günümüzün gerçeğini gösteriyor. Artık ergenler bile terapi gereksinimi hissediyor. Pekala bu muhtaçlık gerçek mi, yoksa yapay mı? Tartışmalı bir mevzu. Modernizm, insanın gerilim idaresini zayıflattı. İnsan artık sorunlarını çözmekte zorlanıyor, duygusal baskı altında hissediyor. Bu türlü durumlarda terapi bir mecburilik hâline geliyor.” dedi.
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, günümüzde terapiye olan gereksinimin artışını kıymetlendirerek, “Modern insan artık yalnız, beklentilerini yönetemiyor, bağlar yüzeyselleşti. Bu da terapiste yönelimi artırdı. Artık bir mali müşavir, hukuk danışmanı üzere ‘psikolojik danışman’ sahibi olmak çağdaş hayatın bir gerekliliği hâline geldi.” diye konuştu.
Modern hayatın insanın gerilim eşiğini zorladığını söz eden Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“İlk çağlarda bir insan aslanla, kaplanla karşılaştığında nabzı yılda birkaç kere 140’a çıkardı. Bugün ise kent trafiğinde, iş hayatında, her gün nabzı 140’a çıkan beşerler var. Stresörler arttı, beklentiler çoğaldı. İnsan artık her istediğini muhtaçlık zannediyor. Halbuki insanın gereksinimleri sınırsız değil, istekleri sınırsız. Çağdaş çağ, insanı bu farkı unutturdu.”
Yalnızlık artık global bir tehdit hâline geldi
Yalnızlığın artık global bir tehdit hâline geldiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, modern insanın “derin bağ” kurma kapasitesini kaybettiğini söz etti:
Prof. Dr. Tarhan, “Birleşmiş Milletler, global ölçekte üç büyük sorun tanımlıyor; gelir eşitsizliği, iklim değişikliği ve yalnızlık. Yalnızlık çağın salgını hâline geldi. İnsan artık çok arkadaş sahibi fakat inançlı, derin alakalar kuramıyor. Aile içinde bile inançlı bağ kuramayan gençler, bu alakayı terapistle kurmaya çalışıyor.” biçiminde konuştu.
Klasik terapi yaklaşımları yerini “pozitif psikoterapi”ye bıraktı
Klasik terapi yaklaşımlarının artık yerini “pozitif psikoterapi”ye bıraktığını söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Kişi değişim muhtaçlığı hissediyorsa ancak bunu nasıl yapacağını bilmiyorsa, müspet psikoterapi devreye girer. Bu yaklaşımda patolojiye değil, potansiyele odaklanırız. Kişinin güçlü karakter özelliklerini ortaya çıkarıp, zayıf istikametlerini bu kaynaklarla yönetmesini öğretiriz. Bu, yara açmadan uygunlaştırma yaklaşımıdır.” tabirinde bulundu.
Nörobilim alanındaki gelişmelerin psikoterapiyi dönüştürdüğünü vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Beyindeki memnunlukla ilgili alanların müspete odaklı terapilerde daha etkin olduğu görüldü. Negatife odaklı terapiler, kişiyi geçmişe hapsederken; olumluya odaklı olanlar ruhsal bağışıklığı güçlendiriyor. Bu da travmalarla baş etmede daha kalıcı sonuçlar veriyor.” dedi.
Güven oluşmadan terapi olmaz
Bir terapinin en temel ögelerinden birinin “terapötik ittifak” olduğunu kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Hiç kimseye anlatamadığı bir şeyi terapistine anlatacak. Şayet terapist geçmişteki danışanlarının isimlerini söylüyorsa, orada itimat oluşmaz. Bu, mesleksel etik problemidir. Terapötik ittifak için itimat, şeffaflık, samimiyet ve etkin dinleme kuraldır. Samimi bir terapist, karşısındaki kişinin beynindeki ayna nöronları harekete geçirir. Bu nedenle itimadın oluştuğu her terapide, duygusal güzelleşme çok daha süratli gerçekleşir.” diye konuştu.
Ayrıca “nonverbal iletişimin” yani mimik, jest ve vücut lisanının terapi sürecinde sözcükler kadar kıymetli olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “İnsanlar yalnızca kelamla değil, hisle bağlantı kurar. Bazen bir bakış, bir mimik bin sözden daha tesirlidir. O sıcaklık hissi, terapinin yarısını çözer.” sözünde bulundu.
Her terapi şahsa özel
Prof. Dr. Tarhan, terapi sürecinin şahsileştirilmesi gerektiğini söz ederek, “Biz genelde 10 seanslık bir amaçla başlıyoruz. Evvel kişilik testleri, ilgi kıymetlendirme ölçekleri yapıyoruz. Kişinin iç ve dış dünyasını, söylemediklerini projektif testlerle anlamaya çalışıyoruz. Sonra hangi terapi metodunun uygun olduğuna karar veriyoruz. Tıpkı düzgün bir tamircinin çantasında her aletin bulunması üzere, terapistin de araçları farklıdır. Bazen bilişsel davranışçı terapi, bazen nörofeedback, bazen psikanaliz gerekir.” biçiminde konuştu.
Psikiyatrist ve psikologların grup çalışmasının ehemmiyetine vurgu yapan Prof. Dr. Tarhan, “İnsanı biyopsikososyal ve spiritüel bir bütün olarak ele almak gerekir. Biyolojik altyapı bozuksa, ruhsal müdahaleler tek başına kâfi olmaz. Bu nedenle ilaç tedavisiyle birlikte terapi planı en ülkü sonuçları verir. Terapide maksat yalnızca yarayı görmek değil, kişinin kendini yine inşa etmesine yardımcı olmaktır.” dedi.
“Terapist önyargılarını vestiyere asmalı”
Prof. Dr. Tarhan, terapistin kimlik rollerinden sıyrılıp, danışan karşısında sadece “klinisyen” rolünde olması gerektiğini lisana getirerek, “Terapide paylaşılabilecekler var, paylaşılamayacaklar var. Terapistin kişinin özeline, özrüne ve kutsalına hürmet duyması gerekir. Mesela birinin kekemeliği olabilir, bu onun özrüdür. Ya da farklı bir alt kültüre mensup olabilir. Terapist bunu hissettirmemeli. Ön yargılarını vestiyere asmalı. Dışarıda anne, baba, eş, iş insanı, hatta politik kimliği olabilir ancak terapide yalnızca klinisyen kimliğiyle bulunmalı. O role giremeyen, kategorik fikir yapısına sahip olmayan kişi terapi yapamaz. Her hadiseyi başka kıymetlendirmek gerekir. Bir gün içinde on farklı olay görebilirsiniz. Evvelki hadiseyi rafa kaldırmadan yeni olaya odaklanamazsınız. Bu yüzden yazılı not almak çok pahalıdır. Danışan, ‘Benim anlattıklarım kıymetli, terapistim not alıyor’ hissini yaşar. O notlar sonraki seanslarda kullanıldığında itimat ilgisi güçlenir.” diye konuştu.
Nasihatle terapi tıpkı değil
Prof. Dr. Tarhan, terapiyi nasihatten ayıran temel farkın “yapılandırılmış bir süreç” olması gerektiğini belirterek, “Bazı bireyler nasihat arıyor. Halbuki terapi nasihat değildir. Terapi, kişinin gereksinimlerine nazaran yapılandırılmış bir süreçtir. Amaç belirlenir, yol haritası çizilir. Terapist, başlangıçta kıymetlendirme ölçekleriyle kişinin durumunu ölçer, terapi sonunda da tıpkı ölçeklerle değişimi müşahedeler. Subjektif ve objektif bilgiler karşılaştırılır. Böylelikle terapinin somut tesiri izlenir.” tabirinde bulundu.
İnsan akışı değiştiremiyorsa bakışı değiştirmeli
Danışanların büyük kısmının meselelerini dış etkenlere bağladığını belirten Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“Terapiye gelenlerin yüzde 70–80’i sorunu dış nedenlere bağlıyor; eşine, topluma, ekonomiye… Halbuki insan akışı değiştiremiyorsa bakışını değiştirmelidir. Kişinin ruhsal kaynakları güçlü olsa bile niyet çarpıtmaları varsa bunları kullanamaz. Zihinsel esneklik kazandırmak terapi sürecinin kıymetli bir amacıdır. Biz buna ‘kognitif fleksibilite’ diyoruz. Yani yalnızca A planı değil, B ve C planlarını da görebilmeli insan.”
Ego savaşları bağlara ziyan veriyor
Aile ve çift terapilerinde sıkça gözlenen durumun “karşı tarafın değişmesini bekleme” olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Yakın bağlantılarda taraflar ekseriyetle birbirini değiştirmeye çalışıyor. Meğer ‘İlişkimizin geleceği için yanlışsız olan nedir?’ sorusunu sormak gerekir. Birçok kişi ‘Eşim düzelirse ben de düzelirim’ diyor. Her iki taraf da bu türlü düşününce ego savaşları başlıyor. Değişim evvel kendinden başlamalı. Terapi de bu farkındalığı kazandırmakla başlar.” biçiminde konuştu.
Değişim isteğinin terapiye başlamanın en değerli şartı olduğunu söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Bir kişi daima eşini, işverenini, etrafını anlatıyor ancak kendinden hiç bahsetmiyorsa bu kişi değişim istemiyor demektir. O yüzden terapide birinci amaç değişim motivasyonu oluşturmaktır. Terapiste gitmeyi kabul etmek bile yüzde 50 düzgünleşme manasına gelir. Zira bu bir olgunluk göstergesidir.” dedi.
Terapide rahatlama değil değişim hedeflenir
Prof. Dr. Tarhan, terapi sürecinde “rahatlama” yerine “değişim” maksadının altını çizerek, “Bazıları ‘Terapiden çıktım, çok rahatladım’ diyor. Meğer terapinin emeli rahatlama değil, değişimdir. Terapi bir basamak üzeredir; kişi her seansta bir adım üst çıkmalıdır. Hedef belirlenmeli, bağ kurulmalı ve şahsa ödevler verilmelidir. Bu, terapötik sürecin yapıtaşlarından biridir.” tabirinde bulundu.
Terapötik alakanın duygusal boyutuna da değinen Prof. Dr. Tarhan, “Bazı bireyler terapisti bir bağlanma objesi olarak görür; annesi, eşi ya da hayatındaki eksik rolün yerine koyar. Buna ‘transferans’ diyoruz. Terapist, bu türlü bir durumda profesyonel sonlarını muhafazalı ve gerekiyorsa danışanı öbür bir uzmana yönlendirmelidir. Aksi hâlde terapi bozulur.” diye konuştu.
Prof. Dr. Tarhan, aile içi münasebetlerdeki güç savaşlarına da değinerek, “Bazı bireyler hakikaten ‘hastayı eden’ bireyler oluyor. Ancak kişi müsaade vermezse kimse onu hasta edemez. Denetim duygusu yüksek, empati mahrumu bireyler karşı tarafı köleleştirmeye çalışıyor. Bu sürdürülebilir değil. Evliliğin birinci devirlerinde ‘hayır deme becerisi’ kazandırmak çok kıymetli. ‘Bunu senin için yapıyorum lakin hakikat değil’ diyebilmek, bağları istikrarda fiyat.” biçiminde konuştu.
Terapinin sonuncu emelinin kişinin kendine tarafsız bakabilmesi olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Bir insan yaşadığı probleme tarafsız olamıyorsa tahlil üretemez. Daima kendini haklı gören kişi, kendi kör noktasını göremez. Terapide hem danışanın hem terapistin kendi ön yargılarına karşı bağımsız olması gerekir. Gerçek değişim fakat bu farkındalıkla mümkündür.” dedi.
10 seanslık bir terapi almak kişinin kendine yatırımı
Terapiye gitmenin bir “lüks” olarak değil, kişinin ruhsal sıhhatine yaptığı orta ve uzun vadeli bir yatırım olarak görülmesi gerektiğini söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Tabii lüks üzere gözüküyor lakin kişi bu türlü durumlarda kaybedeceği şeyleri düşündüğü vakit, on seanslık bir terapi almak aslında orta-uzun vadeli bir yatırımdır. Bu, ileride birçok kusur yapmasını, yalnız kalmasını, depresyona girmesini önler. Her olayı bir travma olarak değil, geliştiren bir tecrübe olarak görebilmek mümkündür. Hayatın olumlu ve olumsuz istikametlerini birlikte görebilmeli, ancak odağı olumludan yana kurabilmeliyiz.” tabirinde bulundu.
Kişinin bunu kendi başına başaramadığı durumlarda “bir bilenden yardım almasının son derece insani ve faydalı” olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Hayat yolunda ilerlerken karşına bir mahzur çıktıysa ve sen aşamıyorsan, danışırsın. Bu bahiste yüzlerce hasta görmüş bir uzman, ‘Bu açıdan bak, şöyle yaparsan düzelir’ diyebilir. Evvelce beşerler bu rehberliği bilge bireylerden alırdı, artık bunu mesleksel formasyon almış terapistler yapıyor.” diye konuştu.
Terapi sürecinde kültürel ahengin değerine de değinen Prof. Dr. Tarhan, “Terapi eğitiminin içinde bile bu vurgulanır: Kişinin kültürünü, kimliğini ve pahalarını bilmek gerekir. Danışan kendi bedellerini anlamayan bir terapistten yarar göremez. Kültürüne uygun terapistle çalışan kişi daha süratli yol alır.” biçiminde konuştu.
Yapay zekâ terapinin müddetini kısaltacak lakin yerini alamaz
Prof. Dr. Tarhan, yapay zekânın terapi sürecindeki rolünü kıymetlendirerek, “Yapay zekâdan faydalanılabilir. Terapiste gitmeden evvel kişi yapay zekâya sorular sorabilir, kanılarını tartabilir. Bu, seans sayısını azaltabilir. Tahminen on seansta yapılacak terapi altı seansta tamamlanabilir. Lakin yapay zekâ şuurlu bir varlık değildir. Onu terapist yerine koyarsanız sizi yönetir, çocuk üzere yönlendirir. O yüzden alınan bilgileri terapistle birlikte kıymetlendirmek gerekir.” formunda kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
