Trabzon’da ortaokul öğrencisi 13 yaşındaki Abdulkadir Eymen Alım konutundaki odasında hayatını kaybetmiş halde bulunması, Alim’in, oyundaki vazifeleri yerine getirmek için ömrünü sonlandırdığı tezleri oyunların çocuklar üzerindeki tesirlerini tartışmaya açtı.
Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, dijital oyunların çocuk psikolojisi üzerindeki tesirlerini kıymetlendirdi.
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Bilgisayar oyunlarına kendini fazla kaptıran çocuklarda bir duygusal çöküş döngüsü oluşabiliyor. Oyuna kapılıyor, oyun ona çok cazip geliyor. O anda beyin ucuz dopamin üretiyor. Kolay ve süratli dopamin üretildiği için çocuk haz odaklı bir yönelime giriyor. O yaşlardaki çocuklar hazla memnunluğu ayırt edemiyorlar. Meğer haz başka memnunluk başka. Haz kısa vadelidir, geçicidir, aldatıcıdır nörobiyolojik karşılığı dopamindir. Memnunluk ise uzun vadelidir, kalıcıdır ve toplumsal bağlanmalarla ilgilidir. Bunun beyindeki karşılığı serotonindir. Son 3-5 yılda yapılan çalışmalar da bunu daha net ortaya koydu. Bu türlü bir durumda çocuk, dopamin odaklı bir hayat öğretisine kendini kaptırıyor. Şayet ebeveyn nezareti yoksa bilgisayar kullanımıyla ilgili bir disiplin oluşturulmamışsa hangi çocuk olursa olsun kendini orada kaptırabilir. Konut kurallı bir ortam değilse aile, anne-baba çocuğa kılavuzluk yapamıyorsa bu önemli bir risk oluşturur. Aslında bilgisayar oyununun kendisi intihar ettirmez ya da tek başına bağımlı yapmaz. Sorun oyunda değil oyunu kim oynuyor, ne oynuyor, nerede ve hangi yerde oynuyor… Asıl belirleyici olan budur.” dedi.
“Gerekçelerle hayır demek gerekiyor”
Dijital aygıt kullanımına ait yaş sonlarının kıymetine vurgu yapan Prof. Dr. Tarhan; “Şu anda dünya devletlerinin yaptığı ortak bir uygulama var. Üç yaşına kadar çocuğun eline akıllı telefon ya da tablet verilmemesi. İsviçre, Norveç üzere ülkeler üç yaşına kadar bunu kesin biçimde yasakladı. Zira beynin en süratli geliştiği periyot o devir. O yaşta çocuğu buna kaptırdığınız vakit sonrasında elinden almak nitekim çok sıkıntı oluyor. Üç yaşına kadar hiç vermemek, on yaşına kadar günde yaklaşık bir saatle sonlandırmak üzere kimi unsurlar var. On beş yaşına kadar da çocuğun kendi ismine bir toplumsal medya hesabı açmaması bunun yasal, legal ve onaylanan bir alan olmadığını bilmesi gerekiyor. Bu kararlar gecikmiş kararlar. Dünyada bunun olumsuz sonuçları görüldüğü için bu formda düzenlemelere gidildi. Hiç olmazsa on yaşın üzerindeki çocuklar için de ‘Devlet bu türlü yaptı, dünyada uygulama bu tarafta.’ diyerek, zorlayarak değil ikna ederek, münasebetlerini anlatarak hayır demek gerekiyor.” formunda konuştu.
Küçük yaştan itibaren ebeveyn nezareti önemli!
Ebeveyn nezareti olmadığında çocuğun dijital okuryazarlığının gelişmeyeceğinin altını çizen Prof. Dr. Tarhan; “Önemli olan küçük yaştan itibaren ebeveyn nezareti. Çocuk savaş oyunu bile oynasa anne-baba nezaretinde oynamalı. Çocuk dehşetli bir sahne gördüğünde yan gözle annesine babasına bakar. Şayet anne-baba bundan etkilenmiyor, onaylamıyor ve yanlışsız yansıyı veriyorsa çocuk da ona nazaran pozisyon alır lakin onaylar bir tutum görürse o da oyunu olağanlaştırır. Anne-babanın doğruyu ve yanlışı konuşma prosedürüyle yaklaşması gerekir. ‘Bak burada öldürüyor fakat bu bir oyun, gerçekte bu türlü olmaz.’ diyerek çocuğa hayalle gerçeğin farkını öğretmek gerekiyor. Bu öğretilmediği vakit, ebeveyn nezareti olmadığında çocuğun dijital okuryazarlığı gelişmez. Dijital okuryazarlık, matematik öğretir üzere, kitap okumayı öğretir üzere öğretilmeli. Çocuk bunu öğrendiği vakit teknolojiyi istikrarlı kullanır. Vakti gelince kullanır, vakti gelince de resen bırakabilir.” sözlerini kullandı.
“Çocuk bağlanacak obje bulamazsa telefona bağlanıyor”
Karşılanmayan her duygusal gereksinimin öbür bir yerden telafi edilmeye çalışılacağını belirten Prof. Dr. Tarhan; şöyle devam etti:
“Ev inançlı alan değilse… Yani anne-baba ortasında daima bir tansiyon varsa, çocuk konuta geldiğinde kendini inançta hissetmiyorsa, bu durumda bilgisayar oyunlarına bir gerilim azaltma tekniği olarak yöneliyor. Ya da konutta bizim ‘mesafesiz terk ediliş’ dediğimiz bir durum varsa yani duygusal ihmal kelam konusuysa… Anne konutta, baba konutta ancak herkesin elinde cep telefonu var. Ortada arbede yok, çatışma yok lakin irtibat de yok, nitelikli bir bağlantı yok. Meskende kaliteli bağlantı olmayınca çocuk oyunda irtibat kurmaya başlıyor. Çocuk bağlanacak bir obje bulamazsa telefona bağlanıyor daha ileri basamakta hususa bağlanabiliyor. Onun için bağımlılıkla bağlanma ister dijital bağımlılık olsun ister sanal bağımlılık ister husus bağımlılığı birbirine çok yakın kavramlar. Şayet bir çocuk inançlı bağlanma geliştirebiliyorsa annesine, babasına ya da hayata inançlı bir formda bağlanabiliyorsa, bağlanma hissini sağlıklı biçimde denetim edebiliyor ve tatmin edebiliyor. Ancak bağlanacağı kişi duygusal olarak orada değilse… Arasız terk ediliş tam da budur. Anne evdedir, fizikî bakımını yapıyordur, her şey dışarıdan bakıldığında yolundadır. Lakin çocukla muhtaçlıklarını giderdikten sonra nitelikli bir vakit paylaşımı yoktur. Anne kendini mesken işine verir ya da çocukla duygusal temas kurmaz. Bu durumda çocuk annesinden ve babasından duygusal sevgi ve ilgi gereksinimini karşılayamaz. Ve karşılanmayan her duygusal muhtaçlık, öteki bir yerden telafi edilmeye çalışılır.”
“Kaliteli beraberliği yakalayamayan çocuklar daha fazla risk altında”
Hayat başarısı için duygusal ve toplumsal hünerleri geliştirmek gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan; “Sevgi muhtaçlığının en güçlü söz biçimi ilgidir ancak bu sıradan bir ilgi değil göz teması olan, birlikte vakit geçirilen, empatik bağlantı kurulan bir ilgiden kelam ediyoruz. Çocukla hakikaten temas edilen, onun dünyasına girilen bir ilgi varsa çocuk kendini telefona ya da dijital oyunlara kolay kolay kaptırmaz. O devirde kaliteli beraberliği yakalayamayan çocuklar daha fazla risk altındadır. Anne ya da babadan biri hastaysa, depresifse bu da tesirler. Bizim kültürümüzün bir avantajı var; anneanne ve babaanneler kimi eksikleri telafi edebiliyor. Yakın etraf, geniş aile ve arkadaş etrafı de çocuk üzerinde belirleyici oluyor. Bir de sabah kalktığında hedefi olmayan, günü dolu dolu geçmeyen çocuklar daha kolay savruluyor. Çocuğa bir emel kazandırmak gerekiyor. Gelecekle ilgili somut maksatlar var; iş, meslek, okul üzere. Bir de soyut emeller var: ‘Nasıl bir insan olmak istiyorsun? Hayatının sonunda nasıl anılmak istiyorsun?’ üzere. Bu ikisini birlikte öğretmek gerekiyor. Yalnızca akademik başarıyı hedeflersek çocuk başarıyı dar bir çerçevede algılar. Meğer toplumsal ve duygusal muvaffakiyet da en az akademik muvaffakiyet kadar kıymetlidir. Asıl muvaffakiyet hayat başarısıdır. Hayat başarısı için de duygusal ve toplumsal maharetleri geliştirmek gerekir. Bu da anne-babayla hoş yaşantılar biriktirmekle, anılar oluşturmakla olur. Bir annenin, bir babanın çocuğuna verebileceği en büyük armağan vakittir. Oyuncak değil, para değil; vakit. En değerli armağan budur.” halinde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
