Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, depresyonun nedenleri ve tahlil yolları konusunu kıymetlendirdi.
Toplumun yaklaşık yüzde 50’sinde depresif ruh hali vardır
Prof. Dr. Tarhan, depresyonu değerlendirirken öncelikle depresif hissetmenin herkes için doğal bir tecrübe olduğunun altını çizerek, “Moral bozukluğu dediğimiz depresif ruh hali vakit zaman herkeste olur. Bu bazen birkaç saat sürer, bazen telaşla birlikte yaşanır. Depresyon dediğimiz çökkünlük hâlinin birçok alt tipi var. Bir şeyden zevk alamama, hüzün, elem, sıkıntı üzere hisler bu hâlin temelini oluşturur. Toplumun yaklaşık yüzde 50’sinde depresif ruh hali vardır.” dedi.
Üç gün sürerse minör, 15 günü aşarsa majör depresyon
Depresyonun mühletinin klinik değerlendirmede kritik olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Üç gün süren çökkünlük minör depresyon olarak tanımlanır. Şayet 15 günü geçer ve devamlılık gösterirse majör depresyon kabul edilir. Şayet bu ruh hali kronikleşirse distimi ismini verdiğimiz daha hafif lakin uzun müddetli depresyon çeşidiyle karşı karşıya kalırız.” diye konuştu.
Distimide şahısta daima bir çökkünlük hâli bulunduğunu lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Siklotimi ise kişinin bir devir depresif, bir periyot çok sevinçli olmasıyla karakterize ediliyor. Sabah çocuğunu sevgiyle kucaklayıp öğlenden sonra ‘Seni neden doğurdum?’ diyebilecek kadar değişken ruh hâli gösterebilen bireyler, borderline kişilik örüntüsünde görülebiliyor. Anksiyete bozuklukları birçok vakit moral bozukluğu olarak algılansa da depresyonun temelinde çökkünlük hissi yer alıyor.” tabirinde bulundu.
Antidepresan kullanımındaki artış depresyonun arttığı manasına gelmiyor
Prof. Dr. Tarhan, klasik anlamda majör depresyonun oranının dünya literatüründe yüzde 17 civarında olduğuna işaret ederek, “Ancak antidepresan kullanımı, depresyon artış suratından daha süratli yükseliyor. Birçok kişi antidepresanı farklı münasebetlerle kullanıyor. Antidepresan kullanımındaki artış depresyonun arttığı manasına gelmiyor. Günümüzde fizik tedavi uzmanlarından dahiliyecilere kadar birçok branş tabibi antidepresan reçete ediyor. Kalp rahatsızlığı geçiren bir hastaya dahi birden fazla vakit çabucak antidepresan yazılabiliyor. Kullanım son 10 yılda kutu bazında yüzde 50’nin üzerinde artmış durumda. Bu artış global ölçekte gözlenirken Türkiye’de çok daha süratli ilerliyor.” formunda konuştu.
Örtülü depresyon mide-bağırsak meseleleri, fibromiyalji, omuz–boyun–bel ağrılarıyla görülüyor
Depresyonun farklı biçimleri bulunduğunu, örtülü (maskeli) depresyonun en dikkat alımlı olanlardan biri olduğunu söyleyen Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“Kişi depresyonda olduğunun farkında olmuyor; yakın etrafı tarafından da anlaşılmayabiliyor. Belirtiler birden fazla vakit mide-bağırsak meseleleri, fibromiyalji, omuz–boyun–bel ağrıları üzere fizikî şikâyetlerle kendini gösteriyor. Kronik gerilime bağlı gelişen bu psiko-fizyolojik tablolar antidepresan kullanımına yönlendiriyor. Bağırsak–beyin aksı depresyonun oluşumunda kritik bir role sahip. Serotoninin hammaddeleri bağırsakta üretiliyor; yararlı bakteriler bu süreçte belirleyici. Bağırsak mikrobiyotasındaki bozulma depresyonu tetikleyebiliyor. Farelerle yapılan deneylerde, depresyondaki bir insanın bağırsak mikrobiyotasının aktarılmasıyla hayvanlarda depresif davranış modellerinin oluştuğu gözlemlenmiş durumda. Yani bağırsak sıhhati ile his durum ortasındaki ilgi artık bilimsel olarak net biçimde ortaya konuluyor. Bu nedenle birtakım hastalar dahiliyeye başvurduğunda antidepresan tedavisinden yarar gördüklerini tabir ediyor ve doktorlar de misal şikâyetlerde antidepresan reçete etmeye devam ediyor.”
Antidepresanların beyindeki ağlama devresini bloke edebildiğini lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “İçiniz ağlar lakin gözünüzden yaş gelmez. Bu nedenle herkese rastgele verilmemesi gerekir.” halinde konuştu.
Aynı olayı yaşayan herkes tıpkı formda depresyona girmiyor
Depresyonun hafif çeşitlerinin birçok vakit psikoterapiyle iyileşebildiğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Beslenme bozukluklarının düzeltilmesi ve beslenme psikiyatrisi kapsamında yapılan düzenlemeler de depresif belirtileri azaltabilir. Bu nedenle depresyon belirtileri görülür görülmez çabucak ilaç başlamak yanlışsız değildir; belirtilerin mühleti kesinlikle değerlendirilmelidir. Kişinin ne vakittir depresif hissettiği teşhiste kritik kıymete sahiptir. Birtakım şahıslar genetik olarak depresyona daha yatkındır. Bu şahıslar küçük gerilimlerle bile depresyona girebilir. Bu nedenle depresyon tedavisine direnç gösteren olaylarda genetik tahlil yapılır; şahısların depresyon yatkınlığı bu genler üzerinden kıymetlendirilir. Tıpkı olayı yaşayan herkesin birebir biçimde depresyona girmemesinin nedeni de budur. Bazıları depresyonu açık ve besbelli formda yaşarken, bazıları örtülü halde yaşayabilir.” dedi.
Konformizm mi antidepresan kullanımını artırdı?
Depresyonu tetikleyen nedenlerin çeşitli olduğunu, travmatik yaşantılar, şok edici tecrübeler yahut çocukluk çağı travmalarının depresyon başlangıcına taban hazırlayabileceğini anlatan Prof. Dr. Tarhan, “Ancak depresyon her vakit bir gerilimle ilişkilendirilmez. Hiçbir sorunu, travması yahut üzülme sebebi olmayan bireylerde bile depresyon birdenbire başlayabilir. Zira depresyonun altıdan fazla alt tipi tanımlanmıştır ve bunların kimileri gerilimle büsbütün bağımsızdır. Beyindeki büyüme faktörlerinin azalması depresif bir tabloya yol açabilir. Demans üzere nörodejeneratif süreçlerde de misal sistemler görülür. Erkeklerin depresyonu atipik yaşanır, öfkelilik formunda yaşanır.” sözünde bulundu.
Depresyonun yaygınlaşmasından çok konformizmin yaygınlaşmasının antidepresanların global patlamasının nedeni olduğunu söz eden Prof. Dr. Tarhan, “İnsanlar en ufak olumsuz duyguya bile tahammül edemiyor. Hayatın bir modülü olan düşünce, hüzün ve çökkünlük çabucak ilaçla bastırılmaya çalışılıyor.” diye konuştu.
Bir günlük moral bozukluklarında çabucak ilaca başvurmak gerçek değil
Modern ömrün getirdiği konforculuk ve kolaycılık kültürünün, bireylerin en küçük zorlukta süratle psikiyatrik tahlillere yönelmesine neden olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Konformizm, yani konforculuk ve rahatçılık tüm dünyada yaygınlaşıyor. Toplum olarak biz de bu akıma kapıldık. Beşerler ufak bir mahzurla karşılaşınca çabucak antidepresana yöneliyor. Çocukları bile bu türlü büyütüyoruz. Halbuki düşmeden çocuk büyümez; su yutmadan yüzme öğrenilmez. Bir günlük, yarım günlük moral bozukluklarında çabucak ilaca başvurmak gerçek değil. Kişi evvel kendi tahlil üretmeye çalışmalı. Şayet bu durum 15 gün boyunca sürer ve majör depresif belirtiler gösterirse o vakit uzman takviyesine başvurmak gerekir. Depresif ruh hali herkeste olur; insan robot değildir.” tabirinde bulundu.
Psikolojik sermaye, finansal sermaye üzere yönetilmeli
Psikolojik sermayenin, finansal sermaye üzere yönetilmesi gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, beynin default mode networkünün depresif süreçlerde çok çalıştığını söyledi. Prof. Dr. Tarhan, “Bu ağı en uygun düzenleyen şey, kişinin gayeli yaşaması. Sabah uyandığında bir gayesi olan, orta-uzun vadeli maksatları bulunan şahıslar ruhsal sermayesini güzel yönetir ve depresyona taban bırakmaz. Akış tecrübesini yakalayan kişi daha güçlü olur.” formunda konuştu.
Prof. Dr. Tarhan, anlam ve hedef peşinde koşmanın ruhsal dayanıklılığın beş ayağından biri olduğunu hatırlatarak, “Kişi bir problemle karşılaştığında çözebiliyorsa çözer. Çözemiyorsa onu zihninde bir kutuya koyar, rafa kaldırır. Vakti gelince o rafı açar ve çözer. Devamlı takıntı yapmaz. Bu, terapilerde kullandığımız metotlardan biridir.” dedi.
İnançlar bireyin gerilim idaresi üzerinde kıymetli bir rol oynuyor
İnançların bireyin gerilim idaresi üzerinde kıymetli bir rol oynadığını da söz eden Prof. Dr. Tarhan, kişinin zihnindeki İlah tasavvurunun itimat hissini etkilediğini söyledi ve “Her şeyi denetim eden güçlü bir ilahi tasavvur şahısta huzur ve huşu duygusu uyandırır. Bu, terapide ‘radikal kabullenme’ dediğimiz mekanizmayı doğal olarak çalıştırabilir.” tabirinde bulundu.
Avrupa’da antidepresan kullanım oranları incelendiğinde Portekiz’in dikkat cazibeli biçimde öne çıktığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Yedi yıl içinde hem kullanım ölçüsü hem de artış suratı bakımından Portekiz öne çıkıyor. Bunun ardında kültürel kırılganlık mı var, yoksa o bölgede özel bir genetik hassaslık mı bulunuyor, araştırmak lazım.” halinde konuştu.
Depresyon unutkanlık ile de ortaya çıkabiliyor
Prof. Dr. Tarhan, depresyonun beklenmedik biçimlerde ortaya çıkabileceğini belirterek, “Hiç depresyona girmeyen bir kimsede birden depresyon başlıyor. ‘Hayatımda antidepresan kullanmadım, artık neden kullanayım?’ diyor. Meğer depresyon bazen unutkanlık üzere bile ortaya çıkabiliyor. Buna ‘sekonder unutkanlık’ deniyor. Depresyonda dikkat bozulduğu için hafıza yavaşlar, kişi kendini unutkan zanneder.” sözünde bulundu.
Duyguların depresyondaki belirleyici rolüne vurgu yapan Prof. Dr. Tarhan, “Bir kişi kedisi öldüğü için bile önemli depresyona girebilir. Zira sevgi yatırımını ona yapmıştır. Hisler depresyonda çok değerlidir. Damasio’nun tabiriyle: ‘Hissediyorum, öyleyse varım.’ Hisler aklın önüne geçer.” diye konuştu.
Küresel ölçekte depresyonun yükselişinde toplumsal medyanın hissesinin çok büyük olduğunu söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Sosyal medya insanların beklenti düzeyini çok yükseltti. Beşerler gereksinimi olmayan bir şeyi muhtaçlık sanıyor. Filtrelenmiş görsellere bakan kişi kendini değersiz hissediyor. Mükemmeliyetçi bireyler 60 dakikanın 50 dakikasını olumsuz düşünür, beyin depresif moda girer.” dedi.
Antidepresan kullanımının %100 artması bekleniyor
Antidepresan kullanımındaki süratli artışı kıymetlendiren Prof. Dr. Tarhan, “2024–2034 arasında antidepresan kullanımının %100 artması bekleniyor. Şu anda 37 milyar dolarlık pazar var. Beyne tesir eden öteki ilaçlarla birleştirince, neredeyse silah endüstrisinden sonra en büyük bölüm haline geldi. Global sistem ruh sıhhatimizi bozuyor. Depresyon artıyor zira muhafaza ve tedbire çalışmalarına yatırım yapılmıyor; ilaç pazarlanıyor.” diye konuştu.
Üsküdar Üniversitesi olarak yıllardır ruhsal sağlamlık üzerine eğitim verdiklerini hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, “Psikolojik sağlamlık artık yeni bir bilim kısmı. Biz 2013’ten beri üniversitede tüm öğrencilere Olumlu Psikolojiyi ders olarak okutuyoruz. Harvard 2015’te, Yale 2018’de bu dersi koydu.” sözünde bulundu.
Dijital terapötikler üzerinde çalışıyoruz
Prof. Dr. Tarhan, geliştirdikleri yeni projeyi şöyle anlattı:
“Dijital detoks ve dijital terapötikler üzerinde çalışıyoruz. Kişi programa giriyor, müspet pekiştirmelerle ruhsal sağlamlık çalışıyor. Bunlar adeta dijital hap üzere. Depresyona girmeden evvel kişinin zihinsel sıhhatini koruyor. Bu büyük bir proje, üniversiteyi aşan bir yatırım gerektiriyor.” dedi.
Herkesin basitçe uygulayabileceği bir zihinsel sıhhat formülü de paylaşan Prof. Dr. Tarhan, “İnsanın dört parametreye dikkat etmesi lazım: Hoş bak, hoş hisset, hoş düşün, düzgün yaşa. Hissetmek düşünmekten evvel gelir. Hoş his uyandırırsan hoş fikir resen gelir. O nedenle ‘İyi Düşün, Yeterli Hisset, Uygun Ol’ diyoruz… ” halinde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
