Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, mavi ışığın çocuk, ergen ve yetişkin beyni üzerindeki tesirleri, uyku, dikkat ve nörolojik sıhhat açısından riskleri ve dijital hijyenin ehemmiyeti hakkında bilgi verdi.
Mavi ışık, beyni uyanık fiyat ve sirkadiyen ritmi bozar!
Mavi ışığın, gözün retina katmanındaki ‘intrinsically photosensitive retinal ganglion cells’ (ipRGC) olarak isimlendirilen özel hücreleri uyardığını aktaran Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, “Bu hücreler, direkt beynin ana biyolojik saati olan hipotalamustaki suprakiyazmatik çekirdeğe (SCN) sinyal gönderir. Bu süreç, epifiz bezinden salgılanan ve uyku-uyanıklık döngüsünü düzenleyen melatonin hormonunu baskılar.” dedi.
Nörobiyolojik seviyede mavi ışığın, beyni ‘gündüz modunda’ tutarak uyanıklığı artırdığını söz eden Alp, kronik maruziyetin sirkadiyen ritmin bozulmasına ve kortizol salınımının istikrarsızlaşmasına yol açtığını kaydetti.
Ergenlerde mavi ışık, uyku kalitesini yetişkinlerden daha fazla düşürür!
Çocuk ve ergen beyninde mavi ışığın tesirlerinin yetişkinlerden farklı olduğuna dikkat çeken Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, şöyle devam etti:
“Çocuk ve ergenlerin lensleri yetişkinlere nazaran çok daha şeffaftır, bu da retinaya daha fazla mavi ışık sızmasına neden olur. Nörobilimsel açıdan daha kritik olan durum ise, ergen beyninin prefrontal korteks gelişimi ve sirkadiyen hassasiyetidir. Ergenlerde melatoninin geç salgılanma eğilimi (delayed sleep phase), mavi ışıkla birleştiğinde uyku kalitesini yetişkinlere oranla çok daha sert bir halde düşürür. Bu durum, sadece yorgunluğa değil, tıpkı vakitte beyin gelişiminin temel taşı olan sinaptik budanma süreçlerinin aksamasına da neden olabilir.”
Mavi ışık ve süratli dijital içerikler, beyni daima uyarır ve mental yorgunluğa yol açar!
Mavi ışık ve dijital uyarana maruz kalmanın, beyin yorgunluğu (mental fatigue) ile alakalı olduğunu lisana getiren Alp, “‘Ekran yorgunluğu’ dediğimiz fenomen, yalnızca göz kaslarının yorulması değil, beynin bilişsel yükünün (cognitive load) aşılmasıdır.” dedi.
Alp, “Mavi ışık uyanıklığı yapay olarak tetiklerken, dijital içeriklerin süratli akışı beyni daima bir ‘yönlendirilmiş dikkat’ (directed attention) modunda fiyat. Bu durum, nörotransmitter depolarının (özellikle dopamin) süratle tüketilmesine ve prefrontal kortekste yönetici fonksiyonların zayıflamasına, yani mental yorgunluğa yol açar.” açıklamasını yaptı.
Mavi ışık, beynin gece temizlenme düzeneğini bozabilir!
Migren yahut epilepsi üzere nörolojik hastalıklarda mavi ışığın tesirleri hakkında bilgi veren Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, “Klinik pratikte, bilhassa migren hastalarında fotofobi (ışığa duyarlılık) çok yaygın görülür. Mavi ışık, ağrı iletiminde rol oynayan talamik nöronları aktive ederek migren ataklarını tetikleyebilir yahut şiddetini artırabilir. Epilepside ise durum daha spesifiktir; ışığa hassas (fotosensitif) epilepsisi olan bireylerde yüksek kontrastlı ve titreşimli dijital ekranlar nöbet eşiğini düşürebilir.” dedi.
‘Dijital beyin sisi’ olarak isimlendirilen dikkat dağınıklığı ve zihinsel bulanıklıkta mavi ışığın rolüne de değinen Alp, “Beyin sisi, nöroinflamatuar süreçler ve uyku kalitesindeki düşüşün bir yan eseridir. Mavi ışığın sirkadiyen ritmi bozması, beynin geceleri kendisini temizleme düzeneği olan glinfatik sistemin tam performansla çalışmasını pürüzler. Atık eserlerin temizlenemediği bir beyin, sonraki gün odaklanma zahmeti, kısa müddetli bellek zayıflığı ve zihinsel bulanıklıkla tepki verir.” halinde konuştu.
Erken yaşta ağır erken ekran kullanımı, beyin gelişimini etkileyebilir!
Erken yaşta ağır ekran kullanımının, gelişmekte olan beyin üzerinde nasıl tesirler bırakabileceğini açıklayan Alp, şunları söyledi:
“Erken çocukluk periyodu, beynin nöroplastisitesinin en yüksek olduğu evredir. Bu periyotta ekran üzerinden gelen ağır mavi ışık ve süratli dijital uyaranlar, beynin ödül sistemini erken yaşta manipüle eder. Literatür, çok maruziyetin beyaz unsur bütünlüğü üzerinde (özellikle lisan gelişimi ve sözel işlemleme süreçleriyle ilgili alanlarda) farklılıklara neden olabileceğini gösteriyor. Lakin ‘kalıcı’ terimi yerine, gelişimsel yörüngenin değişmesi riskinden bahsetmek bilimsel olarak daha doğrudur.”
Mavi ışık, DEHB’de hiperaktiviteyi artırabilir, OSB’de uykuya geçişi zorlaştırabilir!
Otizm spektrum bozukluğu (OSB) yahut dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan çocukların sinir sistemlerinin duyusal uyaranlara karşı çok daha hassas olduğuna dikkat çeken Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, “Mavi ışığın oluşturduğu ‘hiper-uyanıklık’ hali, DEHB’li çocuklarda dürtüselliği ve hiperaktiviteyi körükleyebilir. OSB’li çocuklarda ise uyku regülasyonu esasen zorken, mavi ışık kaynaklı melatonin baskılanması, uykuya geçiş süreçlerini bir kriz haline getirebilir ve sonraki günkü duyusal sürece süreçlerini olumsuz etkileyebilir.” dedi.
Asıl kollayıcı olan, filtreden fazla dijital hijyen!
Mavi ışık filtreli gözlükler yahut ekran filtrelerinin birer ‘sihirli değnek’ olmadığını vurgulayan Alp, kelamlarını şöyle tamamladı:
“Bunlar sadece destekleyici sistemlerdir. Filtreler, retinaya ulaşan mavi ışık yoğunluğunu azaltarak dijital göz yorgunluğunu hafifletebilir ve melatoninin büsbütün baskılanmasını bir nebze engelleyebilir. Fakat nörolojik sıhhat için asıl hami olan, filtreden fazla dijital hijyendir. Yani uykudan en az 1-2 saat evvel ekranla bağı kesmek, hiçbir filtrenin veremeyeceği nörolojik tamiri sağlar.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
