Üsküdar Üniversitesi Rektör Danışmanı ve Tıp Fakültesi Farmakoloji Anabilim Kısmı Lideri Prof. Dr. Tayfun Uzbay ve Üsküdar Üniversitesi Sosyoloji Kısmı Lideri Prof. Dr. Barış Erdoğan, iki farklı disiplinden bir ortaya gelerek kişisel psikolojinin kıymetli kavramlarından “öğrenilmiş çaresizlik” teorisini toplumsal seviyeye taşıyarak dikkat çeken bir akademik çalışmaya imza attı. Milletlerarası saygınlığı yüksek mecmualardan Theory and Society’de yayımlanan makale, “kolektif öğrenilmiş çaresizlik” kavramını teorik bir çerçeveye oturttu.
Araştırma, bilhassa günümüzde toplumların iklim krizi, ekonomik eşitsizlik ve demokrasi problemleri karşısında neden giderek daha pasif kaldığını anlamaya yönelik değerli bir açıklama sunuyor.
Bireysel bir teori, toplumsal bir açıklama aracına dönüştü
Makalenin çıkış noktasının, psikolog Martin Seligman tarafından geliştirilen “öğrenilmiş çaresizlik” kavramı olduğunu lisana getiren Prof. Dr. Tayfun Uzbay, bu kavramın bireylerle sonlu kalmadığını vurguladı ve “Öğrenilmiş çaresizlik, bireylerin tekrarlanan ve denetim edilemeyen olumsuz tecrübeler sonucunda gayret göstermeyi bırakmasıdır. Emsal bir süreç, kolektif travmalara maruz kalan toplumlarda da ortaya çıkabilir.” dedi.
Makalede, “kolektif öğrenilmiş çaresizlik” kavramı şöyle tanımlanıyor:
“Bir toplumun geniş kesitlerinin, süregelen yahut tekrarlanan travmatik olaylara cevap olarak kronik motivasyon kaybı yaşaması, değişimin mümkün olduğuna dair inancını yitirmesi ve genel bir pasiflik hali geliştirmesidir.”
“Ne yaparsak yapalım değişmez” inancı yayılıyor
Çalışmaya nazaran bu süreç kişisel değil, toplumsal ağlar üzerinden yayılan bir sistem ile güç kazanıyor.
“Başarısızlık tecrübeleri bireyler ortasında paylaşılır, yayılır ve vakitle kolektif bir zihinsel çerçeveye dönüşür. Böylelikle ‘ne yaparsak yapalım hiçbir şey değişmez’ inancı toplumsal bir norm haline gelir.” diyen Prof. Dr. Barış Erdoğan, bu durumun sadece ruhsal değil, tıpkı vakitte sosyolojik ve politik sonuçlar doğurduğuna dikkat çekti.
Kolektif travma, depresyon ve çaresizlik tıpkı şey değil
Makalede, sıkça karıştırılan üç kavram ortasında net bir ayrım yapılarak, şöyle devam edildi:
“Kolektif travma, savaş, doğal afet yahut soykırım üzere toplumun maruz kaldığı sarsıcı olaylardır. Kolektif depresyon, bu travmaların sonrası ortaya çıkan yaygın ümitsizlik ve karamsarlık gibi duygusal sonuçlarıdır. Kolektif öğrenilmiş çaresizlik ise tekrarlanan başarısızlıklar sonucu oluşan hareketin faydasızlığına dair inanç ve davranışsal pasiflik sürecidir. Negatif şartlar ortadan kalksa bile bu pasiflik devam edebilir.”
Makalede, bu tarafıyla kavramın, sırf bir his durumunu değil, direkt eylemsizliği açıklayan bir çerçeve sunduğu vurgulandı.
Beyindeki nöronlar ve toplum benzerliği vurgusu…
Makalede, beyindeki nöronlar ortasındaki sinaptik bağlar ile toplumdaki bireyler/kurumlar ortasındaki etkileşim ortasında bir benzetme yapıldı ve beyindeki bağların zayıflamasının depresyona yol açtığı hatırlatıldı. Toplumsal plastisite kavramına da işaret edilen makalede, “Sosyal plastisite toplumun travmalara ahenk sağlama yeteneğidir. Eğitim, söz özgürlüğü ve adil hukuk sistemleri toplumsal direnci (sosyal plastisiteyi) artırırken; otoriter rejimler ve adaletsizlik bu direnci kırarak kolektif öğrenilmiş çaresizliğe yer hazırlar.” vurgusunda da bulunuldu.
Çözüm için demokratik iştirakin tekrar inşası kritik rol oynuyor
Makalede tahlil yollarına da işaret edilerek, “Öğrenilmiş çaresizlik, bireylerde harekete geçme ve denetimi geri kazanma ile bilakis çevrilebilir” görüşüne yer verilerek, toplumsal dönüşüm için de kurumsal ıslahatlar, şeffaflık ve adaletin güçlendirilmesi, sivil toplumun somut muvaffakiyetler üretmesi ve demokratik iştirakin tekrar inşasının kritik rol oynadığına da işaret edildi.
Makalede, kolektif öğrenilmiş çaresizliğin günümüzde demokrasilerin gerilemesi, gelir adaletsizliği ve etraf krizleri karşısındaki toplumsal ataleti (eylemsizliği) açıklamak için güçlü bir araç olduğuna dikkat çekilerek, bu kavramın sosyoloji, psikoloji, nörobilim ve siyaset bilimi ortasında köprü kurarak daha derinlemesine incelenmesi gerektiğine vurgu yapıldı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
