Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikolog Emine Akın Aytop, fonksiyonel donmanın ne olduğu, kronik gerilim ve hudut sistemi ile münasebeti ile belirtileri hakkında bilgi verdi.
Dış fonksiyonellik korunurken içsel regülasyon bozuluyor!
İşlevsel donmanın, bireyin dış dünyadaki sorumluluklarını sürdürebilmesine karşın içsel istikrar ve regülasyonunun bozulduğu; zihin, his ve vücut ortasındaki entegrasyonun zayıfladığı, güzellik hâlinin askıya alındığı bir durum olduğunu tabir eden Klinik Psikolog Emine Akın Aytop, “Bu hâl, travmatik bir tecrübeyle bağlı olabileceği üzere travma dışı, kronik gerilim temelli de gelişebilir. Kişi günlük fonksiyonelliğini korur fakat içsel olarak donukluk, kopukluk ve otomatik pilotta yaşama hissi yaşar.” dedi.
Stresin, bireyin bedensel ve ruhsal bütünlüğünü tehdit eden uyaranlar karşısında ortaya çıkan zihinsel, duygusal, fizikî ve davranışsal reaksiyonların bütünü olduğunu hatırlatan Aytop, “Hans Selye’ye nazaran gerilim, vücudun değişim talebidir; stresörü izleyen bu yansılar ahenk sağlamaya yöneliktir. Vücudun gerilimle başa çıkma kapasitesi allostaz olarak tanımlanır. Fakat gerilim kronikleştiğinde allostatik yük birikir ve bu durum fizikî ve ruhsal yıpranmaya yol açar.” formunda konuştu.
İşlevsel donma, akut ve süreksiz bir donma reaksiyonundan farklı olarak süreğen bir hâli tanımlar!
Akut gerilim durumlarında beyin ve vücut alarm sisteminin devreye girdiğini aktaran Klinik Psikolog Emine Akın Aytop, “Kortizol, adrenalin ve noradrenalin salınımı artar ve ‘savaş, kaç, donma ya da ödün verme’ yansıları ortaya çıkar. Donma reaksiyonu, başlangıçtaki yüksek uyarılmanın akabinde hudut sisteminin aktivasyonu bariz biçimde azaltmasıyla oluşur. Hareket, his ve fikir yavaşlar; dikkat dağılır, vücutta tartı ve uyuşma hissi ön plana çıkar.” dedi.
Polyvagal teoriye nazaran bu reaksiyonun, parasempatik hudut sisteminin dorsal vagal yoluyla bağlı olduğunu lisana getiren Aytop, şunları söyledi:
“Evrimsel olarak en ilkel savunma karşılıklarından biridir. Fonksiyonel donma, akut ve süreksiz bir donma reaksiyonundan farklı olarak süreğen bir hâli tanımlar. Kişi iş, okul ve toplumsal ömrünü sürdürebilir; lakin içsel olarak kopuk, donuk ve regülasyonu bozulmuş hisseder. Günler otomatik pilotta geçiyormuş üzere yaşanır; başlanmış işleri sürdürmek görece kolayken yeni başlangıçlar zorlayıcıdır.
Zihinsel olarak dikkat ve karar verme zorlaşır; hislere erişim azalır. Bedensel olarak yorgunluk ve yük hissi görülür. Bu durum birçok vakit dışarıdan fark edilmez ve kişi de yaşadığı kopukluğu net biçimde tanımlayamayabilir. Uzun vadede hayat kalitesi, ilgiler ve ferdî gelişim olumsuz etkilenir.”
Bazı bireylerde alarm sistemi kapanmaz ve fonksiyonel donma gelişebilir!
Travmanın gerçek ya da tehdit edilen mevt, önemli yaralanma yahut cinsel şiddete maruz kalma durumlarını kapsadığını kaydeden Klinik Psikolog Emine Akın Aytop, “Travmatik yaşantılar tek seferlik, kronik yahut karmaşık biçimde ortaya çıkabilir. Travma sonrası belirtiler, olayın kendisinden çok beynin ve vücudun verdiği gerilim cevaplarıyla bağlantılıdır.” dedi.
Bazı bireylerde bu alarm sisteminin tehdit ortadan kalksa bile kapanmadığına; gerilimin kronikleştiğine ve fonksiyonel donmanın bu süreçte ortaya çıkabilen durumlardan biri hâline geldiğine işaret eden Aytop, bu tablonun depresyon ve travma ile bağlı bozukluklarla birlikte ya da bağımsız olarak görülebildiğini aktardı.
Modern hayat şartları, beyin ve vücudu fonksiyonel donma moduna itebilir!
İşlevsel donmanın, erken periyot ihmal ve istismar, inançsız bağlanma, kronik gerilim, tekil ya da karmaşık travmalar, yetersiz ruhsal dayanıklılık ve öz-değer üzere faktörlerle bağlı olduğuna dikkat çeken Klinik Psikolog Emine Akın Aytop, “Modern hayat şartları da bu durumu tetikleyebilir. Dijital yük, daima ekran ve haber maruziyeti, ağır iş temposu, belirsizlik, ekonomik telaşlar ve yüksek beklentiler beynin ve vücudun kendini muhafaza emeliyle fonksiyonel donma moduna geçmesine yer hazırlayabilir.” dedi.
İşlevsel donmanın, depresyon ve tükenmişlik sendromu ile benzeri belirtiler gösterebileceğini vurgulayan Aytop, “Ancak temel fark fonksiyonellik seviyesidir. Depresyon ve tükenmişlikte fonksiyonellik bariz biçimde azalırken, fonksiyonel donmada kişi dışarıdan ‘iyi işleyen’ biri üzere görünebilir. Bu nedenle tanınması daha zordur.” açıklamasını yaptı.
Sorun motivasyon eksikliği değil, hudut sisteminin çok yük altında olması!
İşlevsel donmada sorunun motivasyon eksikliği değil, hudut sisteminin çok yük altında olması olduğunu söz eden Klinik Psikolog Emine Akın Aytop, “Daha fazla çabalamak, zati yorgun olan sistemi zorlayarak donma hâlini derinleştirebilir ve ek ruhsal problemlere taban hazırlayabilir.” dedi.
İşlevsel donma fark edildiğinde, daha çok zorlamak yerine regülasyonu tekrar inşa etmek gerektiğinin altını çizen Aytop, kelamlarını şöyle tamamladı:
“Topraklama, farkındalık, nazik fizikî aktivite, ekran ve gerilim yükünü azaltma, toplumsal dayanak ve gerektiğinde profesyonel yardım, hudut sisteminin güvenliğe tekrar dönmesini takviyeler.
Psikolojik takviye, bireyin içsel kaynaklarını güçlendirmesine, regülasyon hünerlerini geliştirmesine ve travmatik ya da kronik gerilim tecrübelerini inançlı bir bağlamda işlemesine imkan tanır. Bu süreç sırf belirtileri hafifletmekle kalmaz; kişinin kendisiyle, ilgileriyle ve hayatıyla tekrar temas kurmasını sağlayarak travma sonrası büyümeyi mümkün kılar.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
