Menopoz, bayanlarda bir yıl boyunca kanama ve lekelenme olmadan adet görmeme durumu olarak tanımlanıyor. Dünya genelinde ortalama menopoz yaşı 50–51 iken Türkiye’de bayanlar çoklukla 47–49 yaş ortasında menopoza giriyor. Lakin, birtakım etkenler menopoz yaşını birkaç yıl evvel çekebiliyor! Acıbadem Kadıköy (Dr. Şinasi Can) Hastanesi Bayan Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Dr. Cavide Ali, menopoz yaşının en çok aile hikayesinden ve genetik faktörlerden etkilendiğine dikkat çekerek, “Ayrıca, kanser hikayesi ve tedavisinde kullanılan birtakım ilaçlar, birtakım cerrahi müdahaleler ile otoimmün hastalıklar da menopozun erken görülmesine neden olabiliyor. Bu etkenler menopozun değiştirilemez risk faktörlerini oluşturuyor” diyor. Bunların yanı sıra menopoz yaşını öne çeken kimi etkenlerin ise önlenebileceğini vurgulayan Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Dr. Cavide Ali, “Sigara ve nikotin kullanımı, ağır gerilim ile uykusuzluk menopozu hızlandıran en kıymetli üç etkendir. Bilhassa sigara alışkanlığı menopozun görülme yaşını ortalama 2 yıl öne çekiyor” ikazında bulunuyor. Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Dr. Cavide Ali, menopoz sürecini hızlandıran değiştirilebilir risk faktörlerini anlattı; kıymetli teklifler ve ihtarlarda bulundu!
Sigara alışkanlığı
Sigara, yumurtalıklardaki foliküllerin daha süratli tükenmelerine yol açabiliyor. Bunun nedeni ise nikotin ve toksik hususların yumurtalık dokusunda hasar oluşturmaları. 2018’de yayımlanan geniş bir meta-analiz, sigara içen bayanların menopoza ortalama 2 yıl daha erken girdiğini gösteriyor. Benzeri formda Amerikan Üreme Tıbbı Derneği de sigaranın yumurta rezervini azalttığını vurguluyor.
Düşük beden kitle indeksi (aşırı zayıflık)
Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Dr. Cavide Ali, yağ dokusunun yalnızca güç deposu değil, birebir vakitte östrojen üretimine katkı sağlayan etkin bir doku olduğunu belirterek, şu bilgileri paylaşıyor: “Çok merkezli çalışmalardaki bilgiler incelendiğinde, çok zayıf bayanların menopoz yaşının manalı formda daha erken olduğu görülüyor. Bilhassa uzun periyodik kalori kısıtlaması yumurtalık işlevlerini olumsuz etkileyebiliyor.”
Kronik gerilim ve ağır hayat temposu
American Journal of Epidemiology Dergisi’nde yayımlanan bir çalışma, yüksek algılanan gerilim seviyesinin menopozun daha erken yaşta görülme riskini artırabileceğini gösteriyor. Çağdaş çağın kıymetli bir sorunu olan kronik gerilim durumunda beden daima “alarm halinde” kalıyor ve gerilim hormonu olan kortizol yükseliyor. Daima yüksek gerilim, üreme hormonlarının düzenlendiği hipotalamo-hipofizer-ovaryan aksını etkileyebiliyor. Dr. Cavide Ali, “Bu durum, hormon istikrarını bozarak, yumurta rezervinin daha süratli tükenmesine ve menopozun daha erken başlamasına yer hazırlayabiliyor” diyor.
Uykusuzluk
Düzenli ve kaliteli uyku, over (yumurtalık) sıhhatinin korunmasında değerli bir faktörü oluşturuyor. Dr. Cavide Ali, vücudun hormon istikrarını düzenleyen biyolojik saatin uyku bozukluğundan çok önemli etkilendiğini belirterek, “Özellikle gece salgılanan melatonin, üreme hormonlarının dengelenmesinde kıymetli rol oynuyor. Uykusuz kalındığında melatonin hormonu gereğince salgılanamadığı için hipotalamo-hipofizer-ovaryan aks üzerindeki düzenleyici tesirini ve yumurtalıklardaki güçlü antioksidan esirgeyici rolünü tam olarak yerine getiremiyor; bu durum artmış oksidatif gerilim ve bozulmuş GnRH ritmi üzerinden folikül kaybını hızlandırarak menopoz sürecini öne çekebilecek bir yer oluşturabiliyor. Ayrıyeten, kronik uykusuzlukta gerilim hormonu kortizol yükseliyor ve bu da yumurtalıkları yöneten hormonal sistemi baskılayabiliyor” diye konuşuyor. 2018 yılında yayımlanan bir çalışma, uzun vadeli uyku problemleri yaşayan bayanlarda menopozun daha erken görülebileceğini bildiriyor. 2023’te yayımlanan diğer birçok merkezli çalışmada da düşük kaliteli uyku ile erken menopoz geçişi ortasında manalı bir münasebet olduğu vurgulanıyor.
Hatalı beslenme alışkanlıkları
Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Dr. Cavide Ali, beslenme alışkanlıklarının da menopoz yaşını etkileyebilen değiştirilebilir risk faktörlerden biri olduğunu vurguluyor. Dr. Cavide Ali, sözlerine şöyle devam ediyor: “Yapılan geniş kapsamlı bir çalışmada, yağlı balık ve baklagil tüketiminin menopoz yaşını geciktirebildiği; buna karşılık rafine karbonhidrat yüklü beslenmenin ise bu süreci evvel çekebildiği gösterilmiş. Nurses’ Health Study isimli çalışmanın bilgileri de bitkisel protein ve kâfi D vitamini alımının erken menopoz riskini azalttığını ortaya koyuyor. Antioksidanlardan güçlü zerzevat ve meyveler, yumurtalık yaşlanmasında rol oynayan oksidatif gerilimi azaltarak, hami tesir gösterebiliyor. Buna karşılık, yüksek şekerli ve işlenmiş besinler ise hormonal dengeyi olumsuz etkileyebiliyor.”
Endokrin bozucu kimyasallar (BPA, ftalatlar)
Plastiklerde bulunan kimi kimyasallar bedende östrojen gibisi tesir gösterebiliyor ve bunun sonucunda östrojen reseptörlerine bağlanarak fizyolojik geri bildirim sistemini bozabiliyor. Bu yalancı östrojenik ihtar hipotalamo-hipofizer aksı baskılayıp, folikül gelişimini düzensizleştirerek, uzun vadede over rezervinin daha süratli tükenmesine ve menopozun erkene kaymasına yer hazırlayabiliyor. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism Dergisi’nde yayımlanan bir çalışmada, kanda yüksek seviyede birtakım çevresel toksinler bulunan bayanlarda, menopozun daha erken görülebildiği ortaya konmuş. Bu nedenle, günlük hayatta plastik kullanımını azaltmak, cam eserlerini tercih etmek ve kimyasal maruziyeti sınırlamak büyük ehemmiyet taşıyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
