İran bulunduğu konum ve sistemi ile hem bölgede hem de dünyada sıkı takip altına bulunan ülkeler arasında yer alıyor.
47 yıldır Ruhullah Humeyni tarafından kurulan İslam Cumhuriyeti sistemi ile yönetilen ülke birçok önemli olaya ev sahipliği yaptı.
ABD ve İsrail ile olan ebedi düşmanlığı ile sık sık hedef tahtası olan İran bir kez daha zor günlerden geçiyor.
YAŞANANLARA IŞIK TUTAN KİTAP: MEHDİ’DEN ÖNCE, DEVRİMDEN SONRA İRAN
Muhammed Berdibek’in Ketebe Yayınları’ndan çıkan “Mehdi’den Önce, Devrimden Sonra İran” kitabı, İran İslam Cumhuriyeti’nin kuruluş kodlarını ve Şii teolojisindeki radikal kırılmayı masaya yatırıyor.
Kitap, Ayetullah Humeyni’nin geliştirdiği ve Şiilerin asırlık “Mehdi gelene kadar devlet kurmama” kuralını yıkan “Velayet-i Fakih” teorisinin perde arkasını aralayarak İran İslam Cumhuriyeti’ni incelemek isteyenlere geniş bir perspektif sunuyor.
İKTİDAR SAVAŞLARINI DERİNLEMESİNE ANALİZ EDİYOR
Kitap, Devrim Muhafızları’nın yükselişinden siyasi hiziplerin iktidar savaşına kadar İran’ın bilinmeyenlerini derinlemesine analiz ediyor.
İran’da yaşananlara bir öncü konumda bulunan kitap, olanı biteni anlamamızda bir kılavuzluk görevi görüyor.
ORTA DOĞU İRAN EV SAHİPLİĞİNDE YENİ BİR SAVAŞA BAŞLADI
Öte yandan bu günlerde dünyanın gözü yeniden Orta Doğu’ya çevirildi.
İran, Haziran 2025’te yaşanan 12 günlük savaşın ardından yeni bir savaşa daha ev sahipliği yapıyor.
ABD ve İsrail, Tahran yönetimini doğrudan hedef alırken tüm bölgeyi derinden etkileyen savaşta bir hafta geride kaldı.
DEVİRMEYİ AMAÇLADIKLARI REJİM HAKKINDA NELER BİLİNİYOR
Savaşın hedeflerinden birinin İran’ın nükleer zengileştirmesi olduğu belirtilirken bir diğer sebebinin ise rejimi devirmek olduğu konuşuluyor.
“Mehdi’den Önce, Devrimden Sonra İran” kitabı ise devrilmek istenen rejimin kim olduğuna dair önemli bilgiler veriyor.
DEVRİM ÖNCESİ DÖNEM ÜÇ SİYASAL AKIMA DAYANIYOR
İran’daki siyasal yapının tarihsel gelişimini ve günümüzdeki siyasi hizipleri ortaya koyan çalışmaya göre, ülke siyasetinin temelleri 1979 İran Devrimi öncesindeki üç ana siyasi eğilime dayanıyor.
Devrim sonrası süreçte ise bu eğilimler yeni ideolojik ayrımlara ve farklı siyasi bloklara dönüşerek bugünkü siyasi yapı ortaya çıktı.
İSLAMCILAR HUMEYNİ LİDERLİĞİNDE ÖRGÜTLENDİ
1979 öncesi temel siyasal eğilimler arasında İslamcılar, Marksistler – Solcular ve Liberal – Milliyetçiler olarak öne çıkıyor.
İslamcılar İran’da devrim sürecinin ana omurgasını oluşturan İslamcı hareket, Ayetullah Humeyni liderliğinde örgütlenen ve devrimin ardından devlet yönetimini tamamen ele geçiren siyasi-dini grubu ifade ediyor.
MARKSİSTLER
Marksistler ise Tudeh Partisi ve Halkın Fedaileri gibi örgütleri kapsayan seküler sol hareketlerden oluşuyordu.
Monarşiye karşı mücadelede aktif rol alan bu gruplar, devrim sonrasında tasfiye edilen siyasi akımlar arasında yer aldı.
DEMOKRATİK İSLAMI SAVUNAN LİBERALLER
Liberal – Milliyetçiler ise Muhammed Musaddık’ın siyasi mirasını takip eden ve Milli Cephe ile İran Özgürlük Hareketi gibi oluşumları içeren kanadı temsil ediyor.
Liberal – milliyetçi çizgi, demokratik bir İslam cumhuriyeti modelini savunan siyasi yaklaşımı benimsiyordu.
İSLAM DEVRİMİNİN ARDINDAN BU YAPI DEĞİŞTİ
Devrim Sonrası Siyasi Yapı 1979 devriminin ardından İran siyasetinde ideolojik ve kurumsal düzeyde yeni ayrımlar ortaya çıktı.
Bu süreçte devlet yapısını belirleyen temel paradigma Velayet-i Fakih doktrini oldu.
Velayet-i Fakih Paradigması İran rejiminin teolojik ve hukuki temelini oluşturan Velayet-i Fakih anlayışı, On İkinci İmam’ın gaybeti döneminde devlet yönetiminin yetkili ve adil bir fakihin (din bilgininin) otoritesinde olması gerektiğini savunan doktrine dayanıyor.
BİR DİĞER SEVİYE Şİİ – FARS KİMLİĞİ
Devletin ideolojik kimliğinde Fars milli kimliği ile Şii mezhebi kimliğini birleştiren bütünleşik bir model bulunuyor.
Bu yaklaşım, hem iç siyasi meşruiyet hem de dış politika stratejisi açısından kullanılan önemli bir kimlik çerçevesi olarak değerlendiriliyor.
İSLAMCILAR İÇİNDEKİ TEMEL AYRIM
Devrim sonrasında siyasal ayrım, İslamcı hareketin kendi içindeki görüş farklılıkları üzerinden şekillendi.
‘Bunlardan biri Velayet-i Fakih’e İnananlar’ (İmam’ın Çizgisi) olurken bu kesim, Humeyni’nin ideolojik liderliğini ve Velayet-i Fakih doktrinini devletin mutlak yönetim modeli olarak kabul eden ana gövdeyi oluşturuyor.
‘İkinci kesin olan Velayet-i Fakih’e İnanmayanlar’ ise geleneksel Şii ulemasının bir bölümü ile bazı dindar gruplardan oluşurken söz konusu doktrine teolojik veya pratik nedenlerle mesafeli yaklaşan çevreleri ifade ediyor.
SİYASET 4 ANA AKIM ÜZERİNDEN İLERLİYOR
Kitaba göre İran siyasetindeki ana bloklar ve aktörleri gösteren çalışmaya göre ülkedeki politik yapı dört temel akım etrafında şekilleniyor.
Bunlar muhafazakarlar, yeni nesil radikal muhafazakarlar, reformistler ve pragmatistler öne çıkarken bu gruplar arasında bazı liderler yer alıyor.
MUHAFAZAKAR BLOKTA YER ALAN İSİMLER
MuhafazakAr Blok içinde öne çıkan isimler; Seyyid Ali Hamaney, İbrahim Reisi, Ali Laricani, Sadık Laricani, Ali Ekber Natık Nuri, Golam Ali Haddad Adel, Muhammed Bakır Kalibaf, Muhsin Rezai, Muhammed Beheşti ve Muhammed Cevad Bahonar olarak gösteriliyor.
Bu blok içinde yer alan başlıca siyasi ve dini oluşumlar ise Direnişçi Ulema Topluluğu, İslami Koalisyon Cemiyeti, Kum İlim Havzası Müderrisler Birliği ve İslami Cumhuriyet Partisi.
RADİKAL MUHAFAZAKARLAR
Yeni Nesil Muhafazakar Blok olan bir diğer adıyla Radikal Muhafazakarlar içerisinde ise Mücteba Hamaney, Mahmud Ahmedinejad, Said Celili, Alireza Zekani ve Hamid Resayi gibi isimler bulunuyor. Bu grubun siyasi yapılanmaları arasında Paydari Cephesi (Direniş Cephesi), İslami İran’ın Geliştiricileri Cephesi (Abadgeran) ve İslam Devrimi Adanmışları Birliği (İsargeran) yer alıyor.
REFORMİST VE PRAGMATİST BLOK
Reformist Blok tarafında ise öne çıkan isimler Muhammed Hatemi, Mir Hüseyin Musavi, Mehdi Kerrubi, Mesud Pezeşkiyan ve Hasan Humeyni olarak sıralanıyor. Reformist çizgideki başlıca siyasi oluşumlar ise İran İslami Katılım Cephesi, Direnişçi Ulema Birliği (Mecma-i Ruhaniyun-i Mübarez), İslam Devrimi Mücahitleri Örgütü ve Etemad-e Melli Partisi (Milli Güven).
İran siyasetindeki bir diğer akım olan Pragmatist Blok olan ılımlılar içinde ise Haşim Rafsancani, Hasan Ruhani ve İshak Cihangiri yer alıyor. Bu grubun siyasi yapılanmaları arasında Yeniden Yapılandırma Partisi (Kargozaran) ve İtidal ve Kalkınma Partisi bulunuyor.
