Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, toksik kişilikler ve bağlar konusunu kıymetlendirdi.
Yılanın zehri dozunda ilaç olur, fazlası öldürür
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, toksik kişiliklerin ferdi münasebetlerde ve toplumsal hayatta yarattığı risklere dikkat çekerek, “Yılanın zehri dozunda ilaç olur, fazlası öldürür. İnsan karakterindeki birtakım özellikler de böyledir. Yerinde ve ölçülü kullanıldığında yararlı olabilir, lakin manipülatif biçimde kullanılırsa toksik hale gelir” dedi.
Zorba ve kurban alakası ortaya çıkar
Toksik bağlarda ekseriyetle manipülasyonun ön planda olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Normal görünen bir münasebet, manipülasyon başladığında toksikleşir. Bu münasebetlerde zorba ve kurban vardır. Zorba bireyler adaylarını düzgün seçer, manipüle eder, üzerinde baskı kurar. Kimi şahıslar bunu kasıtlı yapar, kimileri ise karakterinin gereği olarak farkında olmadan yapar. İki çeşit kişilikten kelam ediyoruz: Taammüden manipüle edenler ve bunu yanlışsız zannettiği için yapanlar.” diye konuştu.
B tipi kişilikler empati yoksunudur
Kişilik bozukluklarını da işaret eden Prof. Dr. Tarhan, “Özellikle B tipi kişilikler risk taşır. Narsistik, antisosyal, histrionik ve paranoid kişilik bozuklukları toksik alakalara taban hazırlar. Bu kişiliklerin ortak özelliği empati yoksunluğudur. Egoları çok yüksektir, tenkide kapalıdırlar. Eleştiriyi tehdit olarak algılar, çabucak dost-düşman ayrımı yaparlar. Bu türlü şahıslar karar verici konumda olduklarında büyük tehlike doğar.” tabirinde bulundu.
Karanlık üçlü kanser hücresi gibi
Prof. Dr. Tarhan, narsistik kişilik, Makyavelistlik ve antisosyal eğilimlerin birleşimine “karanlık üçlü” denildiğini belirterek, “Bu üçlü bir ortaya geldiğinde kanser hücresi üzere davranır. Kanser hücresi sınırsızdır, sorumsuzdur, doyumsuzdur. Yalnızca kendini büyütür, etrafını yutar. Toksik kişilikler de birebirdir. Empati yapmaz, yalnızca ‘hep bana’ der. Bedenimizde bağışıklık sistemi kanser hücresine hudut koyar, durdurur. İnsan ilgilerinde de tıpkı formül geçerlidir: Hudut koymazsanız toksik kişilikler büyür.” biçiminde konuştu.
Niyet tahlili yapılmalı
Toksik kişiliklerle baş etmede en kritik noktanın “niyet analizi” olduğunu söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Bir kişi manipülasyonu taammüden mi yapıyor, yoksa hakikat olduğuna inanarak mı yapıyor? Bu ayrımı yapmak gerekir. Hukuktaki üzere kasti hata ile taksirli kabahat ortasında fark vardır. Taammüden yapanlara karşı daha dikkatli olmak gerekir” sözlerini kullandı.
Hayır diyemeyenler hasta oluyor
Prof. Dr. Tarhan, özellikle aile içindeki toksik ilgilerin ağır psikiyatrik tablolar doğurabileceğini tabir ederek, “Üç çocuklu bir bayan ağır depresyonla geldi. Meskende kayınvalideyle yaşıyorlardı. Kayınvalide uygun niyetliydi fakat meskenin tüm nizamını o belirliyordu. Eşi de büsbütün annesinin tarafını tutuyordu. Bayan hiçbir hudut koymamıştı, daima fedakârlık yapmıştı. Sonunda ağır depresyona girdi ve hastaneye yatırmak zorunda kaldık. Halbuki sorun kayınvalide değil, bayanın hudut koyamamasıydı. Fedakârlık şeması ve merhamet yorgunluğu dediğimiz tablo buydu.” dedi.
Kendine ziyan verme özgürlüğü yok
Fedakârlığın kültürel olarak yüceltildiğini lakin kişinin kendi ruh sıhhatini hiçe saymasının kabul edilemeyeceğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Bizim kültürümüzde ‘evi dişi kuş yapar’ anlayışı vardır. Lakin kişi kendi haklarını yok sayarsa, ‘aman olay çıkmasın’ diye daima taviz verirse sonunda hasta olur. İnsanın diğerine ziyan verme özgürlüğü olmadığı üzere, kendine ziyan verme özgürlüğü de yoktur. Bu nedenle toksik bağlantılarda en kıymetli korunma sistemi, hudut koyma marifetidir.” diye konuştu.
Toksik kişilikler farklı formüllerle insanları köleleştiriyor
Prof. Dr. Tarhan, toksik kişiliklerin farklı metotlarla insanları köleleştirdiğini belirterek, “Kimisi överek, kimisi azarlayarak, kimisi şiddetle köleleştirir. Lakin metot değişse de maksat birebirdir; karşı tarafı denetim altına almak” dedi.
Antisosyaller şiddet uygular, narsistler överek köleleştirir
Toksik kişiliklerin davranışlarını örneklendiren Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“Egosu yüksek bireyler farklı sistemler kullanır. Narsistik kişilik, eşini över, yüceltir. Akabinde ‘bana her istediğimi yapacaksın’ der, köle-efendi ilgisi kurar. Öbürleri ise eşini aşağılar, özgüvenini yerle bir eder, depresyona sokar lakin bunu ‘senin için yaptım’ diye sunar. Yani biri överek köleleştirir, başkası ezerek köleleştirir. Antisosyal kişiliklerse daha da farklıdır, toplumsal normları yoktur, merhametleri yoktur, suça mahirdirler, çok rahat şiddet uygularlar.”
İçine atmak en büyük hata
Prof. Dr. Tarhan, toksik ilişkilerde en çok yapılan yanlışın sessizlik olduğunu belirterek, “Kurban olan taraf genelde ‘aman olay çıkmasın, çocuklar etkilenmesin’ diyerek içine atıyor. Bu, en büyük kusurdur. Meğer yapılması gereken güzellikle hudut koymaktır. ‘Bu yaptığın yanlış, ben bunu onaylamıyorum. Lakin evliliğimizin geleceği için katlanıyorum’ denirse karşı taraf savunmaya geçmez” diye konuştu.
Ego savaşları orman kanununa döner
İlişkilerdeki ego savaşlarına da işaret eden Prof. Dr. Tarhan, “Şu an ‘o bağırınca sen de bağır, o bir şey fırlatıyorsa sen de fırlat’ üzere teklifler var. Bu yol ego savaşlarını körükler. Ego savaşlarının olduğu yerde orman kanunları geçerli olur. Güçlü zayıfı ezer. Ekonomik yahut fizikî gücü fazla olan kazanır. Halbuki burada hisseden beyin değil, düşünen beyin kullanılmalı. Karşı taraf bağırmaya başladığında ‘yavaş konuşur musun, seni anlamak istiyorum’ demek çok tesirlidir. Zira bağırarak yavaş konuşmak mümkün değildir. Böylelikle düşünen beyin devreye girer ve öfke kırılır.” dedi.
Fırtınalara dayanabilen münasebetler uzun ömürlüdür
Evliliklerde üç devir olduğunu hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, “Birinci periyot romantizm, ikinci periyot ego savaşları, üçüncü periyot bağlılıktır. Asıl kırılma ikinci devirde olur. Bu devirde sorun çözme marifetlerini kullanan çiftler bağlılık periyoduna geçer. İşte o vakit ömür uzunluğu süren bir aşk doğar.
Narsistler sert duvara çarptığında değişir
B tipi kişiliklerin tenkide kapalı olduklarını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Narsistik, antisosyal, histrionik kişilikler eleştiriyi tehdit olarak görür. Ancak hayatın sert duvarına çarpınca değişmeye başlarlar. Narsistik yaralanma yaşadıklarında yalnız kaldıklarını fark ederler. Etraflarındaki bağlantıların düzmece olduğunu anlarlar. Zira beşerler onları değil, menfaatlerini seviyordur. Bu şahısların paha verdiği şey para, makam ya da ailesi olabilir. Onun ziyan gördüğünü fark ettiklerinde süratle dönüşürler. Eşi ‘artık ayrılacağım’ dediğinde, narsist bir eş apansızın özeleştiriye başlar” sözlerini kullandı.
Toksik bağlantılarda bazen iki toksik birleşir…
Tarhan, toksik alakaların sırf tek taraflı olmayabileceğini de anlatarak, “Narsistik biriyle toksik özellikteki bir öteki kişi birleşebiliyor. Bazen borderline kişiliklerde de toksik bağlar olur. ‘Senden nefret ediyorum, Allah belanı versin’ deyip akabinde ‘sakın beni bırakma’ diyen bölünmüş hisler buna örnektir.” diye konuştu.
Toksik kişiliklerin birçoklarında çocukluk travmalarına rastlandığını söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Çözülmemiş travmalar Etna Yanardağı üzeredir, uyur fakat bir gün patlar. Psikoterapide farklı başa çıkma usulleri vardır. Sorun odaklı, his odaklı, bedensel ve spiritüel başa çıkma yolları vardır. Kişinin kişilik profiline nazaran hangisi uygunsa onu kullanıyoruz. Artık müspet psikoterapi ön plana çıktı. Yani kişiyi geçmiş travmalara boğmadan savunma sistemlerini güçlendirip ego gücünü artırıyoruz” dedi.
Evin küçük hükümdarı üzere büyütülüyorlar
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, toksik kişilik özellikleri taşıyan bireylerin hem aile içi hem de toplumsal hayatta önemli yıkımlara yol açabileceğini belirterek, “Bu bireyler empati mahrumu, haz ve çıkar odaklıdır. Beyinlerinde ‘ver’ butonu yoktur, yalnızca ‘al’ butonuyla hareket ederler.” sözünde bulundu.
Toksik kişiliklerin ekseriyetle çocuklukta yanlış yetiştirme usulüyle şekillendiğini lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Böyle bireylere bakarsanız çocukluklarında daima altın tepside her şey sunulmuştur. Meskenin küçük hükümdarı üzere büyütülmüşlerdir. Prens ve prenses üzere büyütülmüş, daima almaya yönelik yetiştirilmişlerdir. Bu yüzden karşı tarafın acısını, hakkını göremezler.” biçiminde konuştu.
Toksik şahısların tenkide tahammülsüz olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Bu şahıslar kendilerine ‘hayır’ diyeni düşman üzere görürler. Haksızlık yaptıklarının farkında değildirler. Onlara karşı eleştirel duruş sergilemek cüret ister. Bu bireyler güçlü olanın yanında köleleşir, zayıfları ezerler. Çıkar odaklıdırlar. Palavra söylemekte zorlanmaz, manipülasyona başvururlar. Dost ve düşman diye ayırırlar. İtaat etmeyenleri tehdit olarak görürler.” diye konuştu.
Öz itimatları düşük, sıradan olmaktan korkuyorlar
Dışarıdan güçlü üzere görünen bu bireylerin aslında öz inanç sorunu yaşadığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Bu bireylerin art planında sıradan olma korkusu vardır. Kendilerini yetersiz ve bedelsiz hissederler. Bu yüzden güçlü rol oynamaya çalışırlar. Birden fazla vakit narsistik yaralanma yaşadıklarında intihara eğilimli olabilirler, bazen de eşini öldürüp kendini öldürebilirler.” dedi.
İlişkilerde başarısız oluyorlar
Prof. Dr. Tarhan, toksik kişiliklerle yaşayanların da ağır bedeller ödediğini söz ederek, şöyle devam etti:
“Böyle durumlarda ilaç tedavisi tek başına kâfi olmaz. Çift terapisi, gerilim ve bağ idaresi eğitimleri gerekir. Şayet taraflarda âlâ niyet varsa, altın orta nokta kuralıyla adım adım ilerleyerek sağlıklı bir münasebet kurulabilir. Yanılgıların fark edilmesi ve metot değişikliği değerlidir. Aksi halde bu bireyler daima tıpkı çatışmaları tekrarlar. Bu bireyler mantıksal zekâda çok başarılı olabilirler, lakin duygusal ve toplumsal zekâları düşük olduğu için bağlantılarında başarısız olurlar. Duygusal okuryazarlık geliştirilmezse en yakınlarına bile ziyan verebilirler. Tahlil; farkındalık, öz tenkit ve yanlışsız sistemleri öğrenmektir.”
Dışarıya melek üzere görünüyorlar
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, toksik kişilikler ve narsizm üzerine yaptığı değerlendirmelerde, bu bireylerin farklı alt tipleri bulunduğuna işaret ederek, “Dışarıya melek üzere görünen, konutta zorba olan pasif-agresif narsistler vardır. Kimileri mükemmeliyetçi narsisttir; kendisini kusursuz görür ve herkesi çok denetim ederek domine etmeye çalışır. Bir de alçak istekli rolü oynayan narsistler vardır. Çıkarlarına dokunana kadar melek üzeredirler, lakin bir gün çıkarlarına karşıt düşerseniz birdenbire canavara dönüşürler.” diye konuştu.
Kişiyi tanımak için gerilim anlarına bakmak lazım
Narsistik özelliklerin en çok zorlayıcı durumlarda ortaya çıktığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Bir insanın gerçek kişiliği ya gerilim, kayıp, ticari kriz ya da uzun bir seyahat sırasında ortaya çıkar. Zira maskeler uzun vadeli alakalarda düşer. Kişiyi anlamak için yalnızca görünen davranışlarına değil, kriz anlarında nasıl davrandığına da bakmak gerekir.” halinde konuştu.
Bağlanma bozukluğu olanlar kurban olur
Toksik kişiliklerin karşısında en çok ziyan gören kümenin “bağlanma sorunları” olan bireyler olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Bu şahıslar özgüveni düşük, yalnızlığa tahammül edemeyen bireylerdir. Çocukluk çağında annesiyle ya da babasıyla sağlıklı bağlanma kuramayan bireyler, ileride yanlış bireylere yapışır. Onlar için münasebet bir yara bandı üzeredir. Yara bandı yarayı kapatır fakat güzelleştirmez; acıtır, kanatır, kişi yeniden tıpkı ilgiye sarılır. İşte patolojik bağlanmalar bu türlü oluşur.” tabirlerini kullandı.
Genetik yazgı değildir
Prof. Dr. Tarhan, kişilik bozukluklarının çocukluk travmaları ve genetik yatkınlıklarla münasebetine de değinerek, “Genetik yüzde 30-40 tesirlidir fakat geri kalan yüzde 60-70 epigenetik sistemlerdir. Yani aileden öğrenilen yanlış davranış kalıplarıdır. Kişi bunları fark ederse değiştirebilir. Yaşanan hayat olayları, şoklar bu değişim için fırsattır. Epigenetik sistemleri hakikat biçimde çalıştıran bir kişi mukadderatını değiştirebilir.” diye konuştu.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
