Üsküdar Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik Kısım Lideri Prof. Dr. Süleyman İrvan, savaş ve kriz periyotlarında dezenformasyonun neden süratle yayıldığını, toplumsal medyada doğrulama sistemlerinin neden zayıfladığını ve “mavi tikli” hesaplara yönelik inanç algısının nasıl istismar edildiğini kıymetlendirdi.
Dezenformasyon, bilginin ya da haberin kasıtlı, şuurlu olarak çarpıtılması
Dezenformasyonun tarifine açıklık getirerek kelamlarına başlayan Prof. Dr. İrvan, “Dezenformasyon, bilginin ya da haberin kasıtlı, şuurlu olarak çarpıtılması manasına geliyor. Kriz periyotlarında süratle yayılmasının nedeni, krizlerin belirsizlik periyotları olmasından kaynaklanıyor.” dedi.
Belirsizlik arttıkça medyaya ve toplumsal medyaya bağımlılığın da arttığını belirten Prof. Dr. İrvan, “Kişilerin kendi görüşlerine ve beklentilerine uygun bilgileri hakikat kabul etme eğilimi artıyor. Buna psikolojide doğrulama önyargısı deniliyor. Yani kişi, bu bilgileri doğrulama ihtiyacı duymadan kabulleniyor” tabirlerini kullandı.
Her sıcak savaş tıpkı vakitte propaganda savaşıdır
Savaş ve çatışma devirlerinde doğrulama düzeneklerinin neden zayıfladığına ait de Prof. Dr. İrvan, doğru bilgiye ulaşmanın bu periyotlarda son derece güçleştiğini söyledi.
X hesabında daha evvel paylaştığı bir ifadeyi hatırlatan Prof. Dr. İrvan, “Her sıcak savaş tıpkı vakitte propaganda savaşıdır; (sosyal) medya üzerinden yürütülür. Savaşan taraflar bu savaşı toplumsal medyaya da taşıyorlar. Haliyle neyin yanlışsız neyin yanlış olduğunu, yapılan açıklamalara bakarak belirleyebilmek hiç kolay değil.” dedi.
Örnek olarak, ABD/İsrail güçlerinin İran’a yönelik hücumlarının başladığı 28 Şubat’ta ortaya atılan savlara değinen Prof. Dr. İrvan, “ABD merkezli medyada İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in öldürüldüğüne ait haberler yer alırken, İran medyası bu haberi yalanlayan yayınlar yaptı. Gerçekler elbette er ya da geç ortaya çıkıyor lakin şunu her vakit hatırlamakta fayda var. Savaşın birinci kurbanı ebediyen gerçeklerdir.” diye konuştu.
“Mavi tik” inanç algısını istismar ediyor
Sosyal medyada “mavi tikli” hesaplara duyulan itimadın nasıl oluştuğuna da değinen Prof. Dr. İrvan, özellikle X platformunda mavi tikin uzun mühlet “otorite sembolü” olarak algılandığını belirtti.
“Eğer bir hesap mavi tikliyse muteber hesap imajı yaygındı. Lakin bu özellik fiyatlı abonelik modeline dönüştürülünce, parayı ödeyen herkes mavi tik alabilir hale geldi” diyen Prof. Dr. İrvan, buna karşın kullanıcı psikolojisinde itimat algısının büyük ölçüde değişmediğini tabir etti.
Prof. Dr. İrvan, “Toplumu manipüle etmek isteyen, dezenformasyon peşinde koşan hesaplar toplumun bu itimat algısını istismar ediyor” dedi.
Yalan haberler 6 kat daha süratli yayılıyor
Resmî yalanlamaların viral hale gelen yanlış bilgilerin suratını kesip kesemediğine ait ise Prof. Dr. İrvan, “Resmî yalanlamaların her vakit başarılı olduğunu söylemek zor” diyerek iki temel nedene işaret etti. “Birincisi, toplumların otoritelere karşı inancı sarsılmış durumda. Otoriteler, güzele gitmeyen yanlışsız bilgileri de yalanlayabiliyor. İkincisi ise toplumsal medya mantığı. Bir haber yalanlandıysa, bu yalanlama bile haberin daha çok yayılmasına hizmet edebiliyor.” dedi.
Science mecmuasında 2018 yılında yayımlanan bir araştırmayı hatırlatan Prof. Dr. İrvan, “Bu araştırma, palavra haberlerin gerçek haberlerden 6 kat daha süratli yayıldığını göstermişti. ‘Bu haber yanlış’ formundaki paylaşımların bile yayılım suratına katkı sunduğunu unutmamak gerekir.” dedi.
Algoritma doğruluğu değil etkileşimi ödüllendiriyor
X platformunun algoritmik yapısına dikkat çeken Prof. Dr. İrvan, sistemin içeriğin doğruluğunu değil, etkileşim potansiyelini öncelediğini söyledi ve “Algoritma, bir bilginin hakikat olup olmadığına bakmıyor; aldığı beğeni, yorum ve yine paylaşım sayısını önceliyor. Bir haber ne kadar yanlışsa o kadar çok paylaşıldığı için tam da platformun sevdiği çeşitten bir içeriğe dönüşüyor.” tabirlerini kullandı.
Etkileşim temelli gelir modelinin yanlış bilgiyi teşvik ettiğini belirten Prof. Dr. İrvan, “Benim ‘kırıntı habercileri’ diye tanımladığım birtakım hesaplar, yanlış olduğu anlaşılmış haberleri sadece etkileşim almak için tekrar tekrar paylaşmaktan çekinmiyor. Bir haber ne kadar yanlışsa o kadar çok etkileşim alıyor ve gelir getiriyor.” diye konuştu.
Sosyal medyayı kapatmak paniği artırır
Kriz periyotlarında panik ve toplumsal huzursuzluğun önlenmesi için uygulanması gereken irtibat stratejilerine de değinen Prof. Dr. İrvan, sosyal medya platformlarının yavaşlatılmasının ya da erişime engellenmesinin yanlış bir prosedür olduğunu lisana getirdi ve “Halk ortasında kaygı ve panik yayılıyor diye birinci tedbir olarak toplumsal medyayı yavaşlatmak ya da erişilemez hale getirmek en makûs bağlantı stratejisidir. Bu uygulamalar tam da paniği artıran bir tesir yapar.” dedi.
Doğru yaklaşımın süratli ve gerçek bilgilendirme olduğunu vurgulayan Prof. Dr. İrvan, “Yurttaşları doğrulanmış haber ve bilgileri paylaşmaya teşvik etmek gerekir. Gerçek ve daima bilgilendirme yapılmazsa söylentiler ve dedikodular devreye girer, dezenformasyona kapı aralanır.” sözlerini kullandı.
Etkileşim vermemek de bir çaba yöntemidir
Son olarak toplumsal medyada palavra haberlerle çabanın yollarına değinen Prof. Dr. İrvan, “Bu haberleri paylaşan hesaplara etkileşim vermemek de tesirli bir prosedürdür.” dedi.
“Kriz periyotlarında muteber medya ve gazeteci hesaplarını takibe almalı, önümüze düşen haberlere daha kuşku içinde bakmalıyız.” diyen Prof. Dr. İrvan, özellikle belirsizlik periyotlarında dijital okuryazarlığın hayati ehemmiyet taşıdığını vurguladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
