Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü ile Üsküdar Üniversitesi iş birliğinde düzenlenen “Okullarda Esirgeyici Ruh Sıhhati Hizmetleri, Tedbire ve Farkındalık Çalışmaları” başlıklı çevrim içi eğitim programında liselerde misyon yapan ruhsal danışmanlarla bir ortaya geldi.
İstanbul’daki liselerde misyon yapan rehber öğretmenlere yönelik düzenlenen seminere yaklaşık 2 bine yakın ruhsal danışman ve rehber öğretmen katıldı.
Programda okullarda koruyucu ruh sıhhati hizmetlerinin kıymeti, ergenlik periyodundaki gençlerin ruhsal gereksinimleri ve okullarda uygulanabilecek önleyici yaklaşımlar ele alındı.
“Rehber öğretmenlerin rolü çok kritik”
Programda konuşan Prof. Dr. Tarhan, dijitalleşen dünyada gençlerin karşılaştığı risklerin arttığını ve bu süreçte rehber öğretmenlerin çok kıymetli bir rol üstlendiğini belirterek, “Bugün dijitalleşen dünyada ve global ölçekte gençlerin birçok riskle karşı karşıya kaldığı bir devirde rehber öğretmenlerimizin kilit rolü olduğunu görüyorum. Okullarda hem büyük bir sorumlulukları var hem de büyük bir fırsatları var.” dedi.
Psikolojik danışmanların yaşadıkları hadiseleri kayıt altına almalarının mesleksel gelişim açısından değerli olduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Rehber öğretmenlerimizin yaşadıkları olayları not almalarını ve bir olgu defteri tutmalarını tavsiye ederim. Karşılaştıkları hadiseleri yazmaları, daha sonra bunlar üzerine düşünmeleri ve tahlil arayışlarını kaydetmeleri onların mesleksel gelişimleri açısından çok kıymetli bir birikim oluşturur. Bu tahminen kısa vadede bir külfet üzere görünebilir fakat uzun vadede insanı ve gençleri daha uygun anlamayı sağlayacak çok bedelli bir deneyim kazandırır.” diye konuştu.
Ergenlik devri kimlik arayışının ağır yaşandığı bir süreç
Prof. Dr. Tarhan, ergenlik döneminin gençlerin kimlik arayışı yaşadığı doğal bir süreç olduğunu belirterek şu değerlendirmede bulundu:
“Gençlik periyodunun doğal bir özelliği kimlik arayışıdır. Gençler bu periyotta ‘Ben kimim, nereye yönelmeliyim, niye varım?’ üzere sorular sorarlar. Bu süreç bilhassa 12–15 yaş aralığında daha ağır yaşanır. Nörobiyolojik olarak ergenlik ortalama 22 yaşına kadar devam eder. Hatta birtakım şahıslarda 30’lu yaşlara kadar uzayabilen bir süreçten kelam ediyoruz.”
Ergenlik devrinde beynin gelişimi nedeniyle hislerin aklın önüne geçebildiğini tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Ergenlikte beynin duygusal bölgeleri daha süratli gelişirken, düşünme ve karar verme ile ilgili frontal bölgeler daha geç gelişir. Bu nedenle ergenler birden fazla vakit sonunu düşünmeden hareket edebilir. Hisleri akıllarının önüne geçebilir.” tabirinde bulundu.
Ergenlerin üç temel ruhsal gereksinimi var
Prof. Dr. Tarhan, ergenlik döneminde gençlerin üç temel ruhsal gereksinime sahip olduğunu belirterek, “Ergenlerin üç temel ruhsal muhtaçlığı vardır: Aidiyet, yeterlilik ve mana. Aidiyet duygusu, gencin kendisini ailesine, okuluna yahut arkadaş kümesine ilişkin hissetmesiyle ilgilidir. Yeterlilik duygusu, bir alanda küçük de olsa muvaffakiyet yaşayabilmesiyle oluşur. Mana duygusu ise yaptığı işin kıymetli olduğunu hissetmesidir.” biçiminde konuştu.
Bu gereksinimlerin karşılanmasının ergenlik sürecini daha sağlıklı hale getirdiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “Bu üç gereksinim karşılandığında ergenlik periyodu daha az fırtınalı geçer. Lakin bu muhtaçlıklar karşılanmadığında gençler kendilerini bedelsiz yahut dışlanmış hissedebilir.” dedi.
Arkadaş önünde küçük düşürülmek ağır bir deneyim…
Okul ortamında adalet hissinin gençler için çok değerli olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Ergenler adalet konusunda çok hassastır. Öğretmenin ayrımcılık yaptığını düşündükleri anda bu durum öfke birikimine yol açabilir. Kendini bedelsiz yahut görülmemiş hisseden genç bazen güç gösterisiyle dikkat çekmeye çalışabilir.” diye konuştu.
Prof. Dr. Tarhan, öğrencilerin arkadaşlarının önünde küçük düşürülmemesinin kıymetine de dikkat çekerek, “Bir gencin arkadaşlarının önünde küçük düşürülmesi çok ağır bir tecrübedir. Birtakım gençler bu cins durumlarda içine kapanır, kimileri ise biriktirdikleri öfkeyi ani ve dürtüsel davranışlarla dışa vurabilir.” sözünde bulundu.
Ergenlerin kusur yapma hakkı vardır
Gençlerin kusurlarının cezalandırılmak yerine eğitsel bir fırsata dönüştürülmesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “onarıcı adalet” yaklaşımına dikkat çekti ve “Ergenlerin kusur yapma hakkı vardır. Fakat diğerine ziyan verme hakları yoktur. Bu nedenle ceza vermek yerine onarıcı adalet metotları uygulanabilir. Örneğin topluma hizmet çalışmaları yaptırmak yahut düzgünlük projeleri hazırlatmak üzere usuller gençlerin davranışlarının sonuçlarını anlamasını sağlar.” dedi.
Korkutarak genç yönetilemez
Prof. Dr. Tarhan, günümüz dünyasında otoriter ve baskıcı yaklaşımların gençler üzerinde tesirli olmadığını belirterek, “Artık dünyada toplumlar açık toplum haline geldi. Dijitalleşme dünyayı adeta elektronik köy haline getirdi. Bu türlü bir çağda korkutarak bir genci yönetmek mümkün değildir. Gençlerin kendilerini tabir edebileceği, konuşabileceği ve paylaşabileceği ortamların oluşturulması gerekiyor.” diye konuştu.
Ruh sıhhatinde önleyici çalışmaların değerine de dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Psikiyatri birden fazla vakit sorun ortaya çıktıktan sonra devreye girer. Meğer birincil muhafaza dediğimiz yaklaşımda sağlıklı bireylerin ruhsal dayanıklılığını artırmaya odaklanırız. Okullarda yapılacak ruhsal sağlamlık çalışmaları bu açıdan çok kıymetlidir.” sözünde bulundu.
Dijital ortam şiddetin tek nedeni değil
Dijitalleşmenin gençler üzerindeki tesirinin birden fazla vakit yanlış yorumlandığını belirten Prof. Dr. Nevzat Tarhan, dijital araçların tek başına şiddet üretmediğini, lakin kimi ruhsal süreçlerle birleştiğinde şiddet eğilimini kolaylaştırabildiğini söyledi.
Prof. Dr. Tarhan, “Dijital ortam tek başına şiddetin nedeni değildir. Lakin öteki ruhsal sistemlerle birleştiğinde şiddet eğilimini kolaylaştırıcı bir tesiri vardır. Toplumsal medya, görüntü oyunları ve internet içerikleri gençlerin dünyasının bir modülü. Lakin bunların kimileri şiddeti normalleştirebiliyor. Hengame görüntüleri, saldırgan içerikler ve şiddeti tahlil üzere gösteren görüntüler, bilhassa ergenler üzerinde tesirli olabiliyor.” dedi.
Agresif influencer gençler üzerinde etkili…
Dijital ortamın en kıymetli tesirlerinden birinin şiddeti sıradanlaştırmak olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, gençlerin sırf dijital içeriklerden değil, gerçek hayattaki rol modellerden de etkilendiğini vurguladı ve “Dijital ortamın yaptığı en kıymetli tesir şiddeti normalleştirmesidir. Lakin bundan daha güçlü bir tesir canlı şiddettir. Ailede, etrafta ya da toplumda öfke lisanı bağlantı lisanı haline gelmişse çocuk bunu model alır. Gördüğü şiddeti alışılmış bir davranış üzere algılamaya başlar.” formunda konuştu.
Bu noktada toplumsal öğrenmenin değerine değinen Prof. Dr. Tarhan, psikolog Albert Bandura’nın toplumsal öğrenme kuramına dikkat çekerek, bilhassa agresif influencer’ların ve zorbalık içeren içeriklerin gençler üzerinde güçlü model tesiri oluşturduğunu söz etti.
Şiddete maruz kalmak empatiyi azaltıyor
Şiddet içeriklerine daima maruz kalmanın gençlerde duygusal duyarsızlaşmaya yol açabileceğini söyleyen Tarhan, bunun empati hissini zayıflatabileceğini belirtti ve “Şiddetin imgelerine çok maruz kalındığında kaygı ve empati azalır. Bu durum berbatlığın sıradanlaşmasına yol açar. Şiddet içeriklerine daima maruz kalmak gençlerin hassaslığını azaltabilir.” sözünde bulundu.
Sosyal medya algoritmaları agresif içerikleri öne çıkarabiliyor
Prof. Dr. Tarhan, sosyal medya algoritmalarının da bu süreçte tesirli olduğunu söz ederek, dijital platformların birden fazla vakit dikkat cazip ve tartışmalı içerikleri daha fazla öne çıkardığını söyledi ve “Sosyal medya algoritmaları birden fazla vakit şeffaf değil. Şok edici, agresif yahut tartışmalı içerikler daha süratli yayılıyor. Arama motorlarında ve toplumsal platformlarda adeta ikna laboratuvarları üzere çalışan sistemler var. Kullanıcının ilgisine nazaran içerik sunuluyor ve kişi daima tıpkı cins içeriklerle besleniyor.” tabirinde bulundu.
Dijital ortamın bilhassa ergenlik periyodunda denetimsiz kullanıldığında bağımlılık riskini artırdığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Eğer bir genç dijital ortamda saatler geçiriyor, yemek reddi, okul reddi üzere davranışlar gösteriyorsa burada bağımlılıktan kelam edebiliriz. Hatta kimi hadiselerde çocukların odalarına pet şişe koyup tuvalete gitmek için bile oyunu bırakmak istemediklerini görüyoruz.” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, eğlence amaçlı ekran kullanımının günlük vaktin yüzde 20’sini geçmemesi gerektiğini vurgulayarak, bu sonun aşılması durumunda bağımlılık riskinin arttığını tabir etti.
Dijital zorbalık korkakça yapılan bir şiddet türü
Siber zorbalığın da gençler ortasında kıymetli bir risk alanı olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, anonim ortamların saldırgan davranışları kolaylaştırabildiğini söyledi ve “Dijital ortamda siber zorbalık dediğimiz bir durum var. Buna dijital zorbalık da diyoruz. Şahıslar anonim formda saklanarak saldırgan davranışlar gösterebiliyor. Bu da bilhassa ergenler için önemli bir risk oluşturuyor.” diye konuştu.
Dijitalleşme tehdit olduğu kadar fırsat da
Dijitalleşmenin sadece risk değil tıpkı vakitte kıymetli fırsatlar da sunduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, doğru kullanıldığında gençlerin gelişimine katkı sağlayabileceğini tabir etti.
“Dijitalleşme bir sel üzere geliyor. Bu sele lanet okumak yerine onu fırsata dönüştürmemiz gerekiyor. Uçurtmayı uçurtan rüzgar değil, rüzgara karşı aldığımız durumdur. Şayet gerçek konum alırsak gelecek kuşaklar bize teşekkür eder.” diye konuşan Prof. Dr. Tarhan, dijital çağda en değerli mevzunun etik bedeller eğitimi olduğunu ve bilhassa erken çocukluk devrine dikkat çekti.
“Ahlak doğuştan gelmez, öğrenilen bir şeydir. Fazilet ve bedel eğitimi en tesirli halde 4–6 yaş ortasında verilir. Bu periyot altın kıymetindedir. Daha sonraki yıllarda da öğrenilir ancak daha sıkıntı olur.” tabirinde bulunan Prof. Dr. Tarhan, “Okullarda yaşanan olayları cezalandırma yerine fırsat eğitimine dönüştürmek gerekir. Öğrenciyi utandırmadan, incitmeden o olay üzerinden bir öğrenme fırsatı oluşturmak eğitimciliğin en değerli marifetlerinden biridir.” dedi.
Şiddet olaylarının öncü işaretleri var
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, okullarda görülebilecek şiddet olaylarının birçoklarında evvelden ortaya çıkan birtakım işaretler bulunduğunu belirterek, bu belirtilerin erken fark edilmesinin kritik kıymet taşıdığını söyledi.
Şiddetin sırf diğerlerine yönelik değil, kişinin kendisine yönelttiği davranışlar formunda de ortaya çıkabileceğini söz eden Prof. Dr. Tarhan, özellikle intihar olaylarının birçoklarında öncü belirtilerin görüldüğünü vurguladı ve “İntihar da aslında kendine yönelik bir şiddettir. Diğerine yönelik şiddet üzere intihar olaylarının da öncülleri vardır. Bu belirtileri erken fark edebilmek çok kıymetli. Bu öncülleri birden fazla vakit sınıf öğretmenleri, öğrencinin yakın arkadaşları ya da sınıf temsilcileri daha kolay yakalayabilir.” dedi.
Ani kişilik değişimleri değerli bir ihtar işareti
Bir öğrencinin davranışlarında birdenbire ortaya çıkan değişimlerin dikkatle izlenmesi gerektiğini belirten Tarhan, bilhassa ergenlik periyodunda görülen ani his durum değişimlerinin risk işareti olabileceğini söyledi ve “Daha evvel sevinçli ve sakin olan bir öğrenci birden durgunlaşmışsa ya da tam karşıtı daima sakin olan bir öğrenci birden çok hareketli hale gelmişse burada bir kişilik değişimi olabilir. Bu cins durumlarda şüphelenmek gerekir. Zira bu değişimler bazen his durum bozukluklarının habercisi olabilir.” tabirinde bulundu.
Şiddetin küçük belirtileri büyük olayların habercisi olabilir
Başkasına yönelik şiddetin de birçok vakit küçük davranışlarla başladığını tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Küçük şiddet davranışları büyük şiddetin habercisi olabilir. Şayet bir kişi şiddeti bir sorun çözme sistemi haline getirmişse o kişi risk kümesinde kabul edilmelidir. Okullarda risk kümesi oluşturulmalı ve bu öğrenciler birebir takip edilmelidir. Bu öğrencilerin içine attığı hisler, biriktirdiği öfke ya da yaşadığı meseleler anlaşılmaya çalışılmalıdır.” diye konuştu.
Akran zorbalığı Türkiye’de yüksek seviyede
Prof. Dr. Tarhan, akran zorbalığının da gençler ortasında değerli bir sorun olduğuna dikkat çekerek, milletlerarası bilgilerle Türkiye’deki durumu karşılaştırdı ve “Dünyada akran zorbalığı ortalama yüzde 33 civarında. OECD ortalaması bu düzeyde. Türkiye’de ise bu oran yüzde 40’lara kadar çıkıyor.” dedi.
Ergenlik devrindeki birtakım çatışmaların doğal olduğunu fakat sistematik zorbalığın kesinlikle ele alınması gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, okullarda toplumsal ve duygusal hünerlerin geliştirilmesinin değerini vurguladı.
Sosyal ve duygusal marifetler şiddeti azaltır
Gelişmiş eğitim sistemlerinde “Sosyal ve Duygusal Öğrenme” modelinin yaygın olarak uygulandığını belirten Tarhan, “Şiddeti azaltmanın değerli yollarından biri toplumsal ve duygusal öğrenme modelidir. Bu model öğrencilerin empati kurmasını, hislerini yönetmesini ve problemlerini şiddet dışı yollarla çözmesini öğretir.” diye konuştu.
Okullarda yaşanan disiplin problemlerinin sırf ceza ile çözülmemesi gerektiğini belirten Tarhan, “Disiplin uygulamalarında cezalandırıcı adalet yerine onarıcı adalet yaklaşımı benimsenmelidir. Öğrencinin yaptığı yanılgıyı telafi etmesine imkân tanıyan teknikler daha kalıcı sonuç verir. Birtakım eğitim sistemlerinde öğrenciler rastgele düzgünlük projelerine gönderiliyor. Yaşlı bakım konutlarında, çocuk muhafaza kurumlarında istekli çalışmalar yapıyorlar. Böylelikle empati geliştiriyor ve hayatın farklı istikametlerini deneyimleyerek öğreniyorlar.” dedi.
Kriz idaresi için hazırlıklı olmak gerekir
Okullarda yaşanabilecek şiddet yahut intihar olaylarına karşı kriz idare planlarının hazırlanmasının kıymetine dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Krizi direktörün birinci kuralı krize hazırlıklı olmaktır. Krize hazırlıklı olmayan kişi krizin bir modülü haline gelir. Gerilim altında serinkanlı kalmak çok kıymetli. Kriz anında liderlik ortaya çıkar. Panik yapanı sakinleştirmek, ortamı denetim etmek ve hakikat müdahale planını uygulamak gerekir.” tabirinde bulundu.
Şiddet olayları toplumsal bir yangın üzere görülmeli
Okullarda kriz müdahale ve risk idaresi planlarının oluşturulması gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, bu mevzunun yangın güvenliği kadar ciddiye alınması gerektiğini söyledi ve “Yangın eğitimi nasıl ciddiye alınıyorsa bu husus da tıpkı formda ele alınmalıdır. Zira bu da bir toplumsal yangındır. Okullarda kriz tedbire ve kriz müdahale planları kesinlikle hazırlanmalıdır.” biçiminde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
