Nörogelişimsel bir bozukluk olan Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), bireyin yaşına ve gelişim seviyesine nazaran beklenenden daha fazla dikkat dağınıklığı, dürtüsellik ve hiperaktivite göstermesi olarak tanımlanıyor. Çocukluk çağında başlayan ve tedavi edilmezse erişkin yaşta da devam edebilen DEHB, yalnızca dikkat dağınıklığı ve hareketlilikle hudutlu kalmıyor kişinin hayat kalitesini de düşürüyor. Memorial Ankara Hastanesi Psikoloji Bölümü’nden Uzm. Klinik Psikolog Eda Atay, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu hakkında bilgi vererek, erken teşhis ve bütüncül olarak uygulanan tedavilerin değerine değindi.
Günümüzde DEHB’in fark edilme oranı artış göstermektedir. Daha evvel “Çok yaramaz” ya da “Dalgın” olarak isimlendirilen çocukların aslında dikkat eksikliği ya da dürtüsellik belirtileri gösterdiği artık bilinmektedir. Günümüzde çocuklar çok sayıda uyaranla karşılaşmaktadır. Gün içinde ekran maruziyeti müddetlerinin artması, süratli uyarıcı akışına alışma, dopamin sistemini etkileyerek dikkat müddetini kısaltabilmektedir. Bu durum DEHB belirtilerini daha fark edilir hale getirmektedir. Artık hem aileler hem öğretmenler hem de uzmanlar bu belirtileri daha erken tanıyabilmektedir.
Bu belirtiler DEHB için sinyal veriyor olabilir!
- Dikkat Eksikliği: Detaylara dikkat etmeme, vazifeleri tamamlama konusunda zorlanma, dikkatin kolaylıkla dağılması, ödev/görev unutma ve eşya kaybetme üzere durumlarla kendini muhakkak etmektedir.
- Hiperaktivite: Sürekli hareket muhtaçlığı, çok konuşma, sabretmekte zorlanma olarak gözlemlenir.
- Dürtüsellik: Sıra bekleyememe, düşünmeden hareket etme, diğerlerinin kelamını kesme, riski gözetememe olarak tanımlanabilir. Belirtilerin hangi alanda olduğu ve şiddeti kişi özelinde değişiklik gösterebilir. Belirtiler üç alanda birden gözlemlenebileceği üzere farklı başka da gözlemlenebilir. Ferdi değerlendirmeler sonucu kişinin DEHB seviyesi ve zorlanmalarının hangi alanlarda, ne derece şiddetli olduğu belirlenir. Bunun yanı sıra sessiz ve sakin olarak nitelendirilen, bu yüzden de daha geç fark edilen hipoaktif olarak gözlemlenmesine karşın dikkatini toplamakta zorlanan çocuklar da vardır. Sakin olarak nitelendirdiğimiz çocuklarda da dikkat eksikliği gözlemlenebilir, bu çocuklar da gözden kaçırılmamalıdır.
Erişkinlerde de görülüyor
DEHB, çocukluk çağında tanılanması sebebiyle toplumda çoklukla çocukluk çağına has bir durum olarak düşünülse de aslında yalnızca çocukluk çağına mahsus bir durum değildir. Birden fazla bireyde belirtiler ergenlik ve yetişkinlik devrinde de devam eder. Klinikte, çocukluk çağında tanılanmamış fakat DEHB belirtileri taşıyan yetişkin bireylerle de karşılaşıyoruz. Yaş ilerledikçe toplumsal ahenge bağlı olarak hiperaktiviteye yönelik şikayetler ekseriyetle azalır fakat dikkat dağınıklığı, unutkanlık ve tertip zahmetleri yetişkin ömürde da tesirini sürdürür. Yetişkinlikte DEHB, çocukluktaki kadar besbelli özellikler yerine içsel huzursuzluk ve dağınıklık hissiyle kendini göstermektedir.
Kişiye özel bütüncül tedaviler ile başarılı sonuçlar elde ediyor
Bireysel kıymetlendirme sonucuna bağlı olarak, ilaçlar ve davranış terapileri ortak kullanılmaktadır. İlaç tedavisi her çocuk için mecburî değildir. Belirtilerin şiddeti, çocuğun yaşı ve ömür alanlarındaki fonksiyonellik seviyesi dikkate alınarak tedavi planı yapılır. Hafif seviyedeki hadiselerde sadece davranışsal terapiler ve etraf düzenlemeler kâfi olabilmektedir. Lakin akademik ve toplumsal ömür besbelli halde etkileniyorsa ilaç tedavisi gerekebilir. İlaçlar beynin kimyasal sistemindeki farklılığı düzenlerken, davranışsal psikoterapiler ile semptomları hafifletmek, öğrenme hünerlerini geliştirmek mümkün hale gelir. Tedavi sistemleri uzun müddetli ve bütüncül olarak uygulandığında, bariz gelişmeler ve kalıcı yarar sağlamaktadır.
Erken teşhis muvaffakiyet oranını artırıyor
Erken teşhis ve tedavi, çocuğun akademik muvaffakiyetini, özgüvenini ve toplumsal bağlarını olumlu istikamette etkiliyor. Müdahale edilmediğinde özsaygı düşüklüğü, okul başarısızlığı ve davranış problemleri görülebiliyor. Erken dayanak, bu zinciri kırarak çocuğun potansiyelini sağlıklı bir biçimde ortaya çıkarmasına yardımcı oluyor. Durumun erken fark edilmesi ve gerçek yönetilmesi, bireyin hayat uzunluğu ahengini güçlendirir.
Tedavide aile ve öğretmenlerin rolü büyük!
Çocuklar için planlanan tedavilere ek olarak ailelerin de bu bahse yönelik ebeveyn danışmanlığı alması kıymetlidir. Ailelerin öncelikle bu durumun çocuğun elinde olmayan, kasıtlı olmayan bir durum olduğunu bilmeleri, çocuğun davranışlarını “İnat” yahut “Tembellik” olarak yorumlamamaları değerlidir. Net kurallar, kısa yönergeler, olumlu pekiştirme ve öngörülebilir rutinler çocuğun ahengini kolaylaştırmaktadır. Ayrıyeten çocuğun uğraşını fark edip takdir etmek motivasyon açısından kıymetlidir. Öğretmenler, DEHB’li öğrencilerin potansiyellerini fark edip, öğrenme ortamını buna nazaran düzenleyerek sürece dayanak olabilirler. Kısa ve net yönergeler vermek, olumlu gerim bildirimlerde bulunmak, sık lakin kısa molalar tanımak, görsel gereçler kullanmak, sınıf ortamında öğretmenlerin kullanabileceği tesirli sistemlerdendir. Ayrıyeten sınıf içinde öğrenciyi etiketlemeden, kişisel farklılıklara hassas bir yaklaşım sergilemek önemlidir.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
