Prof. Dr. Nevzat Tarhan: “Dijital çağda fırtınaya karşı deve üzere sağlam olmalıyız!”
Üsküdar Üniversitesi tarafından düzenlenen “Toplum İçin Bilim Eğitim Seminerleri”nin dördüncü oturumu, Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan’ın iştirakiyle gerçekleştirildi.
Üsküdar Üniversitesi tarafından düzenlenen “Toplum İçin Bilim Eğitim Seminerleri”nin dördüncü oturumu, Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan’ın iştirakiyle gerçekleştirildi.
Gazeteci Şaban Özdemir’in moderatörlüğünde online gerçekleştirilen, Türkiye’nin ve Dünyanın farklı bölgelerinden bireylerin katıldığı program “Dijital Dünya ve Toplum” başlığında yapıldı. Prof. Dr. Nevzat Tarhan, dijitalleşmenin insanlık için yeni bir gerçeklik alanı oluşturduğunu belirterek, bu dönüşümün matbaanın icadı kadar esaslı tesirler doğuracağını söyledi.
Prof. Dr. Tarhan, içinde bulunulan süreci “iki gerçeklikli bir yaşam” olarak tanımlayarak, “Artık sırf fizikî dünyada değil, birebir vakitte dijital bir gerçeklikte yaşıyoruz. Bu dönüşüm, 200-300 yıl evvelki sanayi ihtilali üzere insanlık tarihini tekrar şekillendirecek güçte.” dedi.
“Teknoloji sürat, bedeller ise istikamet verir”
Dijitalleşmenin insan hayatına büyük bir sürat kazandırdığını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, bu suratın yanlışsız yönetilmemesi halinde önemli riskler doğurabileceğine dikkat çekerek, “Teknoloji bize sürat veriyor fakat taraf vermiyor. İstikameti bedeller belirler. Süratli giden bir Ferrari düşünün; şayet direksiyondaki kişi usta değilse o araç takla atar. Bugün dijital dünyada da tıpkı risk var. Şayet bu sürate uygun hünerler geliştirmezsek, bilhassa gençler bu sürecin kurbanı olabilir.” diye konuştu.
“Dikkat müddeti 15 dakikadan 1 dakikaya düştü”
Bilgi çağında yaşanan süratli dönüşümün insan zihni üzerindeki tesirlerine de değinen Prof. Dr. Tarhan, “Eskiden öğrencilerin dikkati 15 dakika sonra dağılırdı, artık bu mühlet 1-3 dakikaya kadar indi. Bilginin yarı ömrü 30 yıldan 3 yıla düştü. Bu sürat, insan zihninin taşıyabileceğinin ötesine geçmiş durumda.” tabirinde bulundu.
Dopamin tuzaklarına dikkat!
Prof. Dr. Tarhan, dijital dünyanın insan beyninde süratli haz düzeneklerini tetiklediğini belirterek, “Teknoloji dopamin üzerinden çalışır; yani süratli haz verir. Lakin pahalar serotonerjik sistemle ilgilidir ve emek, sabır, mana gerektirir. Şayet yalnızca haz odaklı yaşarsak, manası kaybederiz.” biçiminde konuştu.
Dijitalleşmenin toplumsal münasebetler üzerindeki tesirlerine de değinen Prof. Dr. Tarhan, yüz yüze irtibatın yerini alan sanal etkileşimlerin bağlantıları yüzeyselleştirdiğini söyledi. Prof. Dr. Tarhan, “Aynı konutta yaşayan beşerler bile dijital bağlantıyla birbirinden kopabiliyor. Buna ‘eş vakitli yalnızlık’ diyoruz. Fizikî temasın azalması, ilgilerin derinliğini zayıflatıyor ve kırılgan hale getiriyor.” dedi.
Mutluluk dışarıda değil, içeride!
Modern hayatın memnunluğu yanlış yerde aradığını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Lüks içinde yaşayan lakin memnun olmayan birçok insan var. Zira memnunluğu dış şartlara bağlamışlar. Meğer memnunluk içsel bir durumdur. Küçük şeylerden keyifli olabilmek, şükran duygusu geliştirmek gerekir.” diye konuştu.
Seminerde, müspet psikolojinin kıymetli yaklaşımlarından biri olan PERMA modeline de değinen Prof. Dr. Tarhan, psikolojik dayanıklılığın bu modelle güçlendirilebileceğini belirtti.
Anlam odaklı ömür şart
Dijital çağda hayatta kalmanın anahtarının mana odaklı hayat olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan,
“Haz odaklı değil, mana odaklı bir ömür ideolojisi geliştirmeliyiz. İnsan hayatının sonunda nasıl anılmak istediğini düşünmeli. Bu bakış açısı, hem ferdî mutluluğun hem de toplumsal sıhhatin temelidir.” sözünde bulundu.
‘Dijital Otizm’ başladı
Prof. Dr. Tarhan, özellikle erken çocukluk periyodunda ekran maruziyetinin nörogelişimsel tesirlerine vurgu yaparak, şu sözleri kullandı:
“0-3 yaş ortası periyotta ekran maruziyeti olan çocukların toplumsal ve duygusal beyin alanlarında gelişim geriliği olduğu görülüyor. Bu durum artık literatürde de klinikte de gözlemleniyor. Hatta buna ‘dijital otizm’ deniyor.”
Küçük yaşta dijital ekranlara uzun mühlet maruz kalan çocuklarda lisan gelişimi ve toplumsal hünerlerin önemli biçimde etkilendiğini belirten Tarhan, “Çocuk konuşma marifetini geliştiremiyor zira konuşmaya gereksinim duymuyor. Daima ekran karşısında pasif bir izleyici oluyor. Bu durumda hem sözcük üretimi hem ince motor hünerler hem de sosyal-duygusal gelişim zayıflıyor.” diye görüşlerini lisana getirdi.
Tek istikametli bağ beyni geliştirmiyor
Çocuk beyninin gelişiminde karşılıklı etkileşimin kritik olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, dijital ortamların bu süreci bozduğunu söz ederek, “Beyin çift taraflı bağla gelişir. Tek taraflı ekran bağıyla toplumsal ve duygusal beyin gelişimi gerçekleşmez. Bu nedenle erken yaşta ekran bağımlılığı önemli bir risk oluşturuyor.” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, bazı ülkelerde alınan tedbirlere de dikkat çekerek, “İsveç 0-3 yaş ortasında ekranı büsbütün yasakladı. Birtakım ülkelerde bu yaş kümesi için ekran maruziyeti sıfıra indirildi. Daha büyük yaşlarda ise günlük müddet önemli formda sonlandırılıyor.” diye konuştu.
Gençlerde yalnızlık ve intihar oranları artıyor
Dijitalleşmenin yalnızca çocukları değil gençleri de etkilediğini belirten Prof. Dr. Tarhan, küresel ölçekte artan yalnızlık ve ruh sıhhati problemlerine dikkat çekti.
“16-24 yaş aralığında ‘çok yalnızım’ diyenlerin oranı birtakım araştırmalarda yüzde 40’lara ulaşıyor. Pandemi sonrası bu oran daha da arttı. Genç intiharları da önemli bir alarm düzeyinde.” diyen Prof. Dr. Tarhan, İngiltere’de kurulan “Yalnızlık Bakanlığı” üzere teşebbüslerin bile bu sorunun global boyutunu gösterdiğini tabir etti.
Dijitalleşme tek başına hatalı değil
Dijital teknolojinin büsbütün olumsuz bir öge olarak görülmemesi gerektiğini fakat denetimsiz kullanımın önemli riskler doğurduğunu söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Teknoloji tarafsızdır. Âlâ kullanılırsa hayatı kolaylaştırır, makus kullanılırsa insanı savurur. Ferrari örneğinde olduğu üzere, sürat var fakat direksiyonu tutacak eğitim yoksa risk büyür. Onu kullanabilmek bir eğitim, donanım gerektirir…” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, dijital dönüşümün toplumsal tesirlerine ait “Bu süratli dönüşümün bedelini en çok gençler ödüyor. Aileler, eğitim sistemi ve toplum bu yeni gerçekliğe ahenk sağlayamazsa ruhsal problemler artmaya devam edecek.” ikazında bulundu.
Güçlü aile bağları dijital dünyanın ziyanlarını önlüyor
Toplumun giderek “tüketim odaklı” bir yapıya sürüklendiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, üretim kültürünün zayıflamasını kritik bir risk olarak nitelendirdi.
Hızlı dijitalleşme karşısında dehşet yerine güçlü toplumsal bağların kıymetine dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Dijital süratli değişimden korkmayalım. Aile bağlarını ve toplumsal bağları güçlü tutarsak dijital dünyanın ziyanlarını büyük ölçüde önleriz.” diye konuştu.
Aile toplumun çekirdeği
Prof. Dr. Tarhan, aile yapısını “atom çekirdeği” metaforuyla açıklayarak, itimat bağlantılarının toplumsal yapının temelini oluşturduğunu söyledi. Prof. Dr. Tarhan, “Aile toplumun çekirdeğidir. İnanç bağı ise o çekirdeğin nükleer gücüdür. İtimadın olduğu ailede çocuk dış dünyadan ziyan görse bile tekrar geri döner.” dedi.
Dijitalleşmenin getirdiği suratın denetim edilmemesi halinde bireyleri ve toplumu savurabileceğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Bu çağda değişmeyen şey surattır. Şayet bu sürate uygun zihinsel ve duygusal donanım geliştirmezsek, dijital fırtınada ayakta kalamayız.” sözünde bulundu.
“10 yaşına kadar çocuk anne babayı taklit eder. Ailede dijital okuryazarlık varsa çocukta da gelişir. Fakat anne baba örnek olamıyorsa profesyonel dayanak gerekebilir.” diyen Prof. Dr. Tarhan, ergenlik devrinde çocukların farklı rol modeller aramaya başladığını, bu süreçte ebeveyn rehberliğinin kritik olduğunu söyledi.
Kahramanmaraş olayı
Anne-baba uygun örnek olamıyorsa, bu türlü durumlarda profesyonel yardım alınması gerektiğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“Çocuğun bir psikiyatri uzmanına götürülmesi gerekebilir. Kahramanmaraş olayında da aktarılanlardan gördük ki iki psikolog, çocuğun psikiyatriye yönlendirilmesi gerektiğini tabir etmiş. Çocukta önemli davranış bozuklukları olduğu, ilaç tedavisi gerektirecek seviyede sıkıntılar bulunduğu ve tedavisiz bırakıldığı belirtilmiş. Bu durum önemli bir ihmal ve birebir vakitte bir çeşit istismar olarak bedellendiriliyor. Anne-babanın çocuğu tedavi ettirmemesi, çocuğun ihmal edilmesi manasına gelir ve bu da bir çocuk istismarıdır. Avrupa’da benzeri bir durumda devletin müdahale ederek çocuğu zarurî tedaviye yönlendireceği tabir edilmektedir. Okul ortamında da öğretmen ve okul psikoloğunun yönlendirmelerine karşın gerekli adımların atılmadığı durumlar yaşanabiliyor.”
Eğitimde hudutlar net olmalı!
Eğitim sistemindeki birtakım problemlere da dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Bazı durumlarda meskende liderliğin çocuklara geçtiği, okulda ise sınıf liderliğinin zayıfladığı görülüyor. Meğer sınıf idaresinde önderin öğretmen olması gerekiyor. Öğretmen sınıf önderi olamaz hale gelirse eğitim sistemi çöker. Anne baba her şeye karışan müşteri üzere görülmemeli. Eğitimde sonlar net olmalı.” sözünde bulundu.
Aile içi rol karmaşasına da değinen Prof. Dr. Tarhan, “çocuk merkezli aile modelinin” uzun vadede sağlıklı olmadığını tabir etti.
Fırtınada hayatta kalma modeli
Prof. Dr. Tarhan, dijital çağın suratını “çöl fırtınasına” benzeterek, deve metaforu üzerinden anlattı:
“Bu çağ bir çöl fırtınası üzere. Hayatta kalmak için develeşmek gerekir. Zira bu sürat fırtınasında öteki türlü ilerleyemeyiz. Akut durumlarda kenara çekilmek gerekir, fakat bu çöl şartlarında ilerlemek zorundaysak, develerden örnek almamız gerekir. Deve çölde nasıl ilerler? Örneğin deve dikenleri çatır çatır yer, ağzına hiçbir şey olmaz. Ayağının altına diken battığında ise çabucak yola devam edemez, durmak zorunda kalır. Bu biçimde özel bir donanımla yaratılmıştır. Uzun müddet su içmeden yaşayabilir; hörgücü su deposu üzere vazife yapar. Su içtiğinde ise çok ölçüde su içer ve bunu uzun mühlet kullanır. Biz de bu örnekten hareketle, hörgüçte su biriktiren deve üzere dayanıklılık marifetlerimizi geliştirmeliyiz. Yani ruhsal dayanıklılık eğitimini içselleştirmemiz gerekir. Devenin göz yapısında da çöle uygun özel bir müdafaa, perde sistemi vardır; kum fırtınasında bile görebilmesini sağlayan bir kapak sistemi bulunur. Bu da bize, içinde bulunduğumuz çağda kendimizi ve çocuklarımızı bu şartlara uygun halde geliştirmemiz gerektiğini gösterir. Bu nedenle bu çağda değiştiremeyeceğimiz koşullara karşı, doyumu erteleme marifeti geliştirmemiz gerekir.”
Dopamin tuzağına dikkat!
Modern çağın en büyük risklerinden birinin “hemen ve şimdi” kültürü olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Dopamin tuzağı, insanı kısa vadeli hazza mahkûm eder. Halbuki serotonin sistemi uzun vadeli memnunluğu sağlar.” dedi.
Üsküdar Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Nazife Güngör ve Rektör Yardımcısı Prof. Dr. Türker Tekin Ergüzel’in de katıldığı online buluşmada Prof. Dr. Tarhan, bireylerin yalnızca teknoloji kullanmayı değil, sonuçları öngörmeyi de öğrenmesi gerektiğini belirterek, “Hangi davranışın hangi sonucu doğuracağını bilmek, bu çağın en değerli hüneridir. Planlama, dayanıklılık ve pahalar eğitimi olmadan dijital çağ yönetilemez.” biçiminde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
