Madde kullanım bozukluğunun birden fazla vakit davranış değişiklikleriyle kendini gösterdiğini belirten İstanbul Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sıhhati ve Hastalıkları Anabilim Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hülya Ensari, ani arkadaş etrafı değişikliği, akademik performansta düşüş, uyku ve iştah düzensizliği, çok para harcama yahut gereksiniminde artış üzere belirtilerin kesinlikle dikkate alınması gerektiğini söyledi. İçe kapanma yahut irritabilite (çabuk sinirlenme) artışı, göz kızarıklığı, kilo değişimi üzere fizikî belirtilerin de değerli bir işaret olduğunu söyleyen Prof. Dr. Hülya Ensari, “Aileler bilhassa ergenlik periyodunda başlayan ani ve bariz değişikliklere dikkat etmelidir. Kesinlikle ruh sıhhati ve hastalıkları uzmanına danışılmalıdır” dedi.
İstanbul Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sıhhati ve Hastalıkları Anabilim Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hülya Ensari, Yeşilay Haftası kapsamında unsur ve alkol bağımlılığı, tedavi usulleri ve bağımlılıkla çaba konusunda bilgiler verdi.
Madde bağımlılığı, ruhsal bir bozukluktur
Madde kullanımının bir ruhsal bozukluk olduğunu belirten Prof. Dr. Hülya Ensari, “En son memleketler arası kabul edilen Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabına nazaran (DSM-5), “kötüye kullanım” ve “bağımlılık” ayrımı kaldırılmış; bunlar tek bir başlık altında, hafif, orta ve ağır seviye olarak sınıflandırılmıştır. Husus kullanım bozukluğu, klinik olarak besbelli bozulmaya yahut zahmete yol açan, sıkıntılı bir unsur kullanım örüntüsü ile karakterize bir ruhsal bozukluktur. Bu bozukluk; bilişsel, davranışsal ve fizyolojik belirtilerle seyreder ve kişinin unsur kullanımını denetim etme kapasitesinde azalma ile tanımlanır” dedi.
Bağımlılığın kriterleri var
Halk ortasındaki bilinir haliyle husus (uyuşturucu) bağımlılığı diyebilmek için kimi kriterlerin bulunduğunu söz eden Prof. Dr. Hülya Ensari, “Bağımlılık yapan bir hususun planlanandan daha fazla ya da uzun müddetli kullanımı, maddeyi bırakma yahut azaltma teşebbüslerine karşın başarısız olunması, unsur temini ve kullanımına çok vakit ayrılması teşhis kriterlerinin başında gelmektedir. Unsur kullanımına karşı şiddetli istek (craving) duyulması, iş, okul ve aile sorumluluklarında aksamaya neden olması ve yaşanılan toplumsal problemlere karşın kullanımı sürdürme uğraşının olması teşhis konulmasında değerli kriterler ortasında yer almaktadır” dedi.
Son bir yıl içinde en az ikisi varsa bağımlılık tanısı konulabilir
Prof. Dr. Hülya Ensari, unsur bağımlılığı teşhis kriterleri ortasında her geçen gün daha fazla husus alımına muhtaçlık göstermek yani tolerans gelişimi olması ve unsurun alınmadığı vakitlerde unsura özel mahrumluk belirtileri yaşanmasının da yer aldığını belirterek “Son bir yıl içinde tüm bu sayılanlardan en az ikisi bile bulunuyorsa unsur bağımlılığı tanısı için kâfi olmaktadır” diye konuştu. Prof. Dr. Hülya Ensari, teşhis koyarken de belirtilerin şiddetine nazaran hafif, orta ve ağır seviyede bağımlılık halinde sınıflandırma yapıldığını söyledi.
Bağımlılık, nörobiyolojik değişimlerle seyreden bir hastalık
Bağımlılığın sadece davranışsal değil, nörobiyolojik değişimlerle seyreden bir beyin hastalığı olduğunu söyleyen Prof. Dr. Hülya Ensari, “Bağımlılıkta bilhassa mezolimbik dopamin sistemi etkilenmekte, tekrar eden kullanım nöroadaptasyona ve kompulsif davranış örüntüsüne yol açmaktadır” dedi.
Bağımlılık yapan maddeler
Prof. Dr. Hülya Ensari, DSM-5’e nazaran husus kullanım bozukluklarının farklı farmakolojik kümeler altında sınıflandırıldığını belirterek bunları şöyle sıraladı:
1. Tütün (Nikotin): Yüksek bağımlılık potansiyeline sahiptir. Dopamin salınımını artırır ve mahrumluk belirtileri besbellidir.
2. Alkol: GABAerjik sistemi güçlendirir, glutamaterjik sistemi baskılar. Tolerans ve mahrumluk gelişir.
3. Opiyatlar (Opioidler): Morfin, eroin, kodein, metadon vb. µ-opioid reseptör agonistleridir. Yüksek bağımlılık ve önemli mahrumluk riski taşır.
4. Uyarıcılar (Stimülanlar): Amfetamin, kokain, MDMA; dopamin ve noradrenalin artışı yapar. Psikotik belirtiler gelişebilir.
5. Sedatif-Hipnotikler: Barbitüratlar, benzodiazepinler; GABA üzerinden tesir eder. Ani kesilme nöbet riski oluşturabilir.
6. Halüsinojenler: LSD, psilosibin vb.; serotonerjik sistem üzerinden algı değişikliklerine yol açar.
7. Uçucu Maddeler: Tiner, benzen, yapıştırıcılar; bilhassa ergenlerde nörotoksisite riski taşır.
8. Kannabis: THC içeriği ile algı ve bilişsel fonksiyonları tesirler; yatkın bireylerde psikoz riskini artırabilir.
9. Öteki Maddeler: PCP, ketamin, GHB, anabolik steroidler ve nitritler farklı sistemlerle bağımlılık riski taşır.
Alkol kullanım bozukluğu, ruhsal hastalıklarla eş vakitli seyredebiliyor
Alkol kullanım bozukluğunun DSM-5’e nazaran; alkolün sorunlu bir kullanım örüntüsü ile klinik olarak bariz bozulma ya da kasvete yol açması durumu olduğunu belirten Prof. Dr. Hülya Ensari, “Tanı ölçütleri husus kullanım bozukluğu ile paraleldir ve yeniden son 12 aylık periyot temel alınır. Alkol kullanım bozukluğunda genetik yatkınlık, erken yaşta başlama, erkek cinsiyet (epidemiyolojik olarak daha yüksek oran), eşlik eden psikiyatrik bozukluklar, travma hikayesi, yüksek gerilim seviyesi risk faktörleri ortasında sayılabilir. Alkol kullanım bozukluğu, sıklıkla depresyon ve anksiyete bozuklukları ile eş vakitli seyretmektedir” dedi.
Aileler husus bağımlılığında bu belirtilere dikkat etmeli
Madde kullanım bozukluğunun birden fazla vakit davranış değişiklikleriyle kendini gösterdiğini belirten Prof. Dr. Hülya Ensari, “Ani arkadaş etrafı değişikliği, akademik performansta düşüş, uyku ve iştah düzensizliği, çok para harcama yahut gereksiniminde artış, son vakitlerde içe kapanma yahut irritabilite (çabuk sinirlenme) artışı, göz kızarıklığı, kilo değişimi vb. fizikî belirtiler görülmesi halinde ailelerin aklına husus kullanımı ihtimali gelmelidir. Aileler bilhassa ergenlik periyodunda başlayan ani ve bariz değişikliklere dikkat etmelidir. Fakat kesin teşhis klinik kıymetlendirme ile ruh sıhhati ve hastalıkları uzmanı tarafından konur. Suçlayıcı değil destekleyici bir irtibat yaklaşımı erken müdahale açısından kritik değere sahiptir” diye konuştu.
Tedavi multidisipliner yaklaşım ile toplum temelli yaklaşım gerektiriyor
Madde kullanım bozukluğunun tedavi edilebilir bir hastalık olduğunu kaydeden Prof. Dr. Hülya Ensari, “Tedavi multidisipliner yaklaşım ile toplum temelli bir yaklaşım gerektirir. Tıbbi kıymetlendirme ve detoksifikasyon, farmakolojik tedaviler (maddeye özgü), bilişsel davranışçı terapiler, motivasyonel görüşmeler, aile terapileri, küme terapileri, rehabilitasyon ve relaps tedbire programları ile bireyin muhtaçlığına has tıbbi ve ruhsal takip, tedavi ve rehabilitasyon planlanır. Tekrar bireyin muhtaçlığına özel toplumsal, ekonomik, barınma ve iş desteği kurumlararası iş birliği ile sağlanarak husus kullanım bozukluğu olan bireyin damgalanmadan, toplumla bütünleşmesi gaye alınır. Nüks görülebilir; bu durum tedavinin başarısız olduğu manasına gelmez; hastalığın kronik tabiatının bir modülü olduğunu kabul edip; tedavi ve rehabilitasyon sürecine devam edilir” diye konuştu.
Madde bağımlılığının önlenmesinde ailelere değerli vazifeler düştüğünü tabir eden Prof. Dr. Hülya Ensari, “Öncelikle aile içinde açık ve inançlı bağlantının temelleri atılmalıdır. Çocuğun/gencin kendisini tabir etmesine imkân sağlanmalıdır. ‘Hayır’ diyebilme maharetinin geliştirilmesi kıymetlidir. Bunların yanı sıra gerilim idaresi, gerilimle sağlıklı baş etme usulü olarak spor, sanat ve inançlı toplumsal etkinliklere yönlendirme tesirli usuller ortasında yer almaktadır” dedi.
Yaşam hünerleri erken yaşlardan itibaren kazandırılmalıdır
Erken yaşta hayat maharetleri eğitiminin kazandırılmasının da unsur bağımlılığının önlenmesinde tesirli olduğunu kaydeden Prof. Dr. Hülya Ensari, “Özellikle ergenlik devrinde yargılayıcı, eleştirici yaklaşımdan uzak; çok hami kollayıcı da olmadan, ilgilerde hudut koymasını bilen, arkadaş seçimine itina gösteren, özgüvenli, aile bağları güçlü bireyler yetiştirmek ailelerin birincil misyonu olmalıdır” diye konuştu.
Aileden başlayarak topluma da değerli vazifelerin düştüğünü belirten Prof. Dr. Hülya Ensari, “Toplum olarak düzgün birer rol model olma sorumluluğunu üstlenmemiz gerekiyor. Konutta evvel aile, sonra okulda öğretmenler bu rolü üstlenirken; artık toplumsal medya kullanıcısı olarak hepimiz ve bilhassa de medya irtibat kanallarında bağımlılık yapan hususları özendirici reklam, tavır ve davranışlardan uzak olmak gerekiyor. Unsur ve alkol kullanım bozuklukları; biyolojik, ruhsal ve toplumsal etmenlerin etkileşimi ile ortaya çıkan kronik beyin hastalıklarıdır. Erken teşhis, damgalamanın azaltılması, önleyici toplum temelli programlar ve erişilebilir ruh sıhhati hizmetleri bağımlılıkla gayrette temel stratejilerdir” dedi.
Bağımlılıkla topyekûn uğraş gerekiyor
Uyuşturucu husus ve alkol kullanım bozukluğu ile çabada toplumsal dayanağın kıymetini vurgulayan Prof. Dr. Hülya Ensari, kelamlarını şöyle tamamladı:
“Koruyucu tedbirlerden sonra erken müdahale için damgalama ile gayret, bağımlılığın irade sorunu olmaktan çıkıp; kronik bir beyin hastalığı olduğu şuurunun topluma yayılması son derece değerlidir. Bağımlılığın her türlüsünün tedavi edilebilir bir durum olduğu şuuru ile topyekûn çaba yapılmalıdır. Bunun için Alo 191 Uyuşturucu ile Çaba İstişare ve Dayanak Çizgisi, aile hekimlikleri, sağlıklı ömür merkezleri, en yakın devlet hastanesindeki ruh sıhhati ve hastalıkları uzmanı poliklinikleri, AMATEM, ÇEMATEM, YEDAM (Yeşilay Danışmanlık Merkezi)’ne başvurabilir; danışmanlık ve takviye alabilirsiniz.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
