VakıfBank Kültür Yayınları (VBKY), editörlüğünü Prof. Dr. Selim Karahasanoğlu’nun üstlendiği “Lale Bölümü mi?” adlı yapıtı okurlarla buluşturuyor. Kitabın kısımları, birincisi 2015 yılında Sakarya’da, ikincisi 2018’de Tiran’da, üçüncüsü ise 7–9 Eylül 2022 tarihlerinde İstanbul Medeniyet Üniversitesi’nde gerçekleştirilen III. Milletlerarası Osmanlı Araştırmaları Kongresi’ne (OSARK) sunulan bildiriler temel alınarak, bir çalıştay kapsamında hazırlanmıştır. 1718–1730 yılları ortasındaki devrin kültürel, siyasi ve toplumsal boyutlarını ele alan makalelerden oluşan bu derleme, Ahmed Refik ve onu izleyen tarihçilerin kelam konusu devri bir “edebî devir icadı” olarak kurguladıklarını ortaya koymayı amaçlıyor. Eser, lalenin sembolik gölgesinde kalan bu vakit dilimini yeni araştırmalar ışığında tekrar tanımlamayı ve anlamlandırmayı hedefliyor.
VBKY’nin tarih kitaplığı, Selim Karahasanoğlu’nun editörlüğünü üstlendiği “Lale Zamanı mi?” adlı yapıtla genişlemeye devam ediyor. Ahmed Refik’in Lale Devri kitabı, çağdaş Osmanlı tarihçiliğinde çok sayıda çalışmanın ve tartışmanın önünü açmış; kelam konusu periyot kimi vakit Osmanlı’da batılılaşmanın başlangıcı, kimi vakitse III. Ahmed ile damadı Nevşehirli İbrahim Paşa’nın zevk ve sefahate dayalı, kusurlu ve hedonist tasarruflarının bir anlatısı olarak yorumlanmıştır. Pekala “Lale Devri” sahiden yaşanmış bir devir midir? Birçok revizyonist çalışmaya da bahis olan bu isimlendirme, Osmanlı tarih yazımının en esaslı klişelerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir. Erken batılılaşma ile sefahat ortasında salınan bu periyodun sadece nasıl tanımlandığı değil, bizatihi var olup olmadığı da tarihî bir sorun olarak ele alınmalıdır. 1718–1730 yıllarının kültürel, siyasi ve toplumsal veçhelerini inceleyen makalelerden oluşan bu kapsamlı çalışma, Ahmed Refik ve onu izleyen tarihçilerin bir “edebî periyot icadı” gerçekleştirdiklerini göstermeyi; lalenin sembolik gölgesinde kalan bir vakti, yeni araştırmalar ışığında yine tanımlamayı ve anlamlandırmayı amaçlıyor.
Kitabın giriş yazısında Selim Karahasanoğlu, “Lale Devri” isimlendirmesini problematize ederken doktora tezinden günümüze uzanan çalışmaları üzerinden periyoda ait historiografik dönüşümü pahalandırıyor. Tülay Artan, periyodun entelektüel etraflarını, kitap koleksiyonlarını ve zihniyet dünyasını, “Lale Devri” anlatısının merkezî figürlerinden Paris sefiri Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin fikir dünyası üzerinden inceliyor. Mehmet Yılmaz Akbulut ise kelam konusu yılları askerî ve diplomatik açıdan bir “zevk ve sefahat çağı” olarak değil, Avrupa’daki güç istikrarlarına hassas bir diplomatik kırılma noktası olarak yine konumlandırıyor. Tuğba Kara’nın, periyodun sembolü hâline gelmiş bostanları birincil kaynaklara dayanarak ele alan çalışması ile Şaduman Tuncer’in padişahın mesireler ve kasırlar ortasındaki hareketliliğini inceleyen makalesi, saray etrafındaki gündelik hayatı abartılı anlatılardan arındırarak somutlaştırıyor. Ahlaki bir çöküş ya da yarım kalmış bir batılılaşma çerçevesinin yetersizliğini ortaya koyan bu katkılar, birebir vakitte Ahmed Refik’in Lale Devri kitabının yayımlanmasının akabinde kaleme aldığı yazıları da birinci sefer kapsamlı biçimde gün yüzüne çıkarıyor. Refik’in birkaç yıl içinde kendi kurduğu anlatıyı nasıl yumuşattığı, hatta yer yer geri aldığı; Fatma Aliye ile girdiği polemikler ve İbrahim Paşa’yı savunma teşebbüsleri, bu metinlerde “Lale Devri”nin birinci revizyonu olarak ele alınıyor. Öte yandan, Türkçede birinci sefer okurla buluşan Wilhelm Heinz’ın 1967 tarihli makalesi de devrin kültür dünyasını tanınan anlatıların ötesine taşıyan değerli bir katkı sunuyor.
Kitaptan:
“Tarihin akışı içerisinde bir kesiti alıp çıkarmak, öncesi ve sonrası içerisinde kontekstine oturtmaksızın misli görülmemiş üzere sunmak, Osmanlı tarihçiliğinde yabancısı olmadığımız bir biçimdir. Osmanlı tarihi için öteden beri kuruluş, yükselme, duraklama, gerileme ve çöküş yollu bir anlatım benimsenmiştir. Görece yakın dönemlerdedir ki, bir kabuk kırılması başlamış ve Yasal Sultan Süleyman periyodu sonrasında da, İmparatorlukta; kültürde, sanatta, siyasette, teknolojide, iktisatta canlılığın görülebildiği kanıtlanmıştır. Denilebilir ki, Osmanlı tarihçiliğinin klişelerinden sıyrılması yeni sayılabilecek bir olgudur ve bu konuda bir genel kanı hâlâ oluşmuş değildir. Bu bahsettiğim üst klişenin içerisinde en büyük klişelerden birisini de Lale Periyodu oluşturur. Buna nazaran, İmparatorluk, zati bir tefessüh/bozulma evresine girmiştir. Lale Evresi de bu kainatın bir ayağını oluşturur: Ahlâkta, yaşayışta ve siyasette bozulma. Çünkü, bu periyot bir zevk ve sefahat periyodudur. Son periyodun padişahları da keyiflerine düşkün şahıslardır. Savaş meydanlarında cenk ile meşgul olmayı bırakmış, artık son nefeslerini döşeklerinde verir olmuşlardır. Bu ve gibisi standart anlatı örnekleri çoğaltılabilir.
Yukarıda kabaca özetlediğim bakış açısının, yani Osmanlı İmparatorluğu tarihinin şahıs bazlı yorumunun ne kadar sorun barındırdığı düşünülmelidir. Şöyle ki, bir İmparatorluk tarihi, padişahın veyahut onun karizmasının gücü ile açıklanmaya çalışılmaktadır. Buna Osmanlı tarihçiliğinde elitist/hanedan eksenli bir tarihyazım geleneğinin veyahut basitçe devleti ve toplumu ile kuşatıcı olmayan bir tarihçilik anlayışının sonucu olarak da bakılabilir. Her halükârda, bahsi geçen bakışın tarihselliği ve mantıkiliği sorgulanmaya açıktır.”
KÜNYE
Yayınevi: VBKY
Kategori: Tarih
Kitabın ismi: Lale Devranı mi?
Proje Editörü: Dr. Mehmet Yılmaz Akbulut
Editör: Prof. Dr. Selim Karahasanoğlu
Kapak ve Sayfa Uygulama: Faruk Özcan
Sayfa sayısı: 448
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
