Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü tarafından düzenlenen “Veli Buluşmaları” programı kapsamında 3 binin üzerinde veliyle bir ortaya geldi.
“Hiç olmadığı kadar ergeni hastaneye yatırmak zorunda kalıyoruz…”
Eğitimcilerin ve velilerin ağır ilgi gösterdiği buluşmada teşhis yanlış olursa tedavinin de yanlış olabileceğini belirten Prof. Dr. Nevzat Tarhan; şöyle devam etti:
“Çocuk ve ergen ruh sıhhati için son yıllarda yaşanan savrulma rastlantısal değil. İki tane değerli etken var. Birincisi, pandemi birçok şeyi altüst etti. Biz COVID pandemisinden evvel ekseriyetle yaşlılar etkilenecek diye beklerken en çok gençler etkilendi. Pandeminin dışında burada teknolojiye sürat kazandırdı. Üniversal bedellerde global olarak aşınma vardı. Bu bizi de çok fazla etkiledi. Mesela Avrupa’daki tesirinden daha fazla global bedel aşınması etkiledi. Bütün bunlar üst üste geldiği vakit okulda mesela akran zorbalığı Avrupa ortalaması yüzde 30’lardayken bizde yüzde 40’larda üzere. Bu kadar yıllık psikiyatri uzmanlığı hayatımda son yıllarda hiç olmadığı kadar ergeni hastaneye yatırmak zorunda kalıyoruz. Bunların kök nedenini araştırdığımızda aslında 100 hadisenin 80’i birbirine emsal çıkıyor. Bu nedenle bu ivme devam edecek üzere gözüküyor. Bu yok edilemez fakat azaltılabilir. Burada aileye, eğitimcilere ve okul iklimine değerli misyonlar düşüyor. Gençlerin burada yapacakları kesinlikle var ancak ondan evvel okul iklimi ve ailenin bu mevzudaki farkındalığı çok kıymetli. Bir sorunu çözmek için evvel farkına varmak gerekiyor. Farkındalık birinci adım. Farkındalık yoksa teşhis, teşhis yanlış oluyor. Teşhis yanlış olursa tedavi de yanlış oluyor. Onun için teşhisi hakikat koyabilmek kıymetli.”
“Gençlerin mentorluğa gereksinimi var”
İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğünün düzenlediği programda aşınan kıymetler canlandırıldığında gençlerin süratlice toparlanılacağını belirten Prof. Dr. Nevzat Tarhan; “Aileler karamsar olmasınlar. Bizim toplumumuzda asırlardır gelen bir Anadolu irfanı var. Bu Anadolu irfanındaki ve birtakım aşınan bedelleri canlandırırsak çok süratle toparlarız. Gençlere uygun yol arkadaşlığı, mentorluk yapmamız gerekiyor. Gençlerin mentorluğa muhtaçlığı var. Burada akran mentorluğu da kıymetli. Biz üniversitede, ‘Akran Mentorluğu-Hedef Arkadaşlığı’ programı yaptık. Mesela memleketler arası öğrenciler vardı. Her ülkenin öğrencisi Nijeryalılar bir küme, Filistinliler bir küme, Suriyeliler bir küme, Orta Asya’dan gelen bir küme dolaşıyorlar. Ön test-son test yaptık. Bunların sonucunda da bu Gaye Arkadaşlığı projesinde akran mentorluğunda bir Türk öğrenciye bir milletlerarası öğrenciyi akran yaptık. Ayrıyeten İstanbul’daki çeşitli yerlere küme grup seyahatler yaptık. Onlar dayanılmaz kaynaştılar ve o tansiyon bitti. Yoksa öbür türlü kutuplaşmalar vardı. Kümeleşmeler, hengameler, ses tonları yükselmeler vardı, düzeldi. Bunların tahlilleri var yani tahlil, bilimsel metodoloji.” dedi.
“Sorunlara bilimsel metodolojiyle tahlil bulmamız gerekiyor”
Yeni sorulara yeni yanıt vermenin bu vakitte bilimin metodolojisi olduğunun altını çizen Prof. Dr. Nevzat Tarhan; “Sorunlara bilimsel metodolojiyle tahlil bulmamız gerekiyor. Klâsik tahlillerimiz artık işe yaramıyor. Eski sorulara yeni karşılıklar vereceğiz. Eski sorulara eski yanıtları verirsek biz birebir yerde patinaj yapıp dururuz. Yeni sorulara yeni yanıt vermenin metodolojisi de bu vakitte bilimin metodolojisidir. Ve buna bütün dünyanın kullandığı ve şu anda bizim de çok kolay kullanabileceğimiz altyapımızın olduğu metotlar var. Bunlarla ilerleyebiliriz. Anne babaya şiddet uygulayan çocuklar bize geldiği vakit en çok gördüğümüz, bu çocuklar ergenliğe yeni girmiş çocuklar. Erken ergenlik devri işte 12-14 yaş. Erken ergenlik periyodunda çocukların yetiştirilme biçimine bakıyoruz. Evvel bir nörogelişimsel bozukluk var mı; otizme benzeri bir durum, hastalık var mı diye bakıyoruz. Hastalık yoksa yetiştirilme biçimine bakıyoruz. Ailedeki anne-baba rollerine bakıyoruz. Çocuk doğru-yanlış, iyi-kötü, özgürlük ve sorumluluk çizgilerini biliyor mu, hudutlarını biliyor mu? Çocuk konutun hükümdarı üzere büyütülmüş, anne baba çocukların etrafında dönüyor. Çocuk okulda her istediği olmalı diye düşünüyor. Arkadaşları her istediğini yapmalı, sonları bilmiyor zira. Daha sonra içindeki acı öfkeye dönüşüyor. Öfke birikiyor düşmanlığa dönüşüyor, düşmanlık da devam edince şiddete dönüşüyor. Bu türlü bir zincirleme bir ilerleme oluyor. Şayet bu türlü durumlarda anne baba rehberliği yoksa, uzman konusunda müdahale yoksa çoklukla bu türlü büyük olaylar ortaya çıkıyor. Yani özel bu türlü konutun hükümdarı üzere yetiştirilmiş çocuklar bu hususta çok riskli çocuklar.” tabirlerini kullandı.
“Psikolojik sağlamlık çalışmaları yapınca sorunlar büyümeden çözülüyor”
Çocukta öngörülemezlik, belirsizlik ve temel inanç hissinin olmamasının beyinde hasar vermeye yettiğinden bahseden Prof. Dr. Nevzat Tarhan; “Aile mentorluğu ya da akran mentorluğundaki gaye patolojiyi, hastalığı düzeltmek değil, sağlam istikametleri güçlendirmek. Sağlam tarafları güçlendirip, ruhsal sağlamlık çalışmaları yapınca sorunlar büyümeden çözülüyor. Buna birincil müdafaa deniyor. Bu üzere tahliller var. Bir çocuk anneyi, babayı bir de onların alakasını örnek alır. Meskende daima tansiyon varsa yapılan beyin tarama çalışmaları var. Beyin tarama çalışmalarında ABD’de Irak Savaşına giden askerlerin beynindeki travma izleri araştırılmış ve beyindeki hangi yapı bozulmuş onu tespit etmişler. Bir de ailede fırtınalı evliliklerdeki çocukların beyin taramasını yapmışlar. Evlilikteki çocukların savaştaki asker üzere beyinlerinde tıpkı travma izleri çıkmış. Savaştaki en büyük endişe nedir? Güvensizlik, vefat korkusu ve öngörülemezlik, belirsizlik. Bir çocuk için de öngörülemezlik, belirsizlik ve temel inanç hissinin olmaması beyinde hasar vermeye yetiyor. Çocuk şiddeti bir süre sonra sorun çözme tekniği, hak arama prosedürü olarak kabul ediyor ve devam ettiriyor. Bu türlü olaylarda da ‘Bana pürüz olan şey benim düşmanımdır, benim yanımda olmayan şey benim düşmanımdır.’ üslubundaki bir yaklaşımla rahatlıkla şiddete yöneliyor.” biçiminde konuştu.
“Sorgulama yapabilen bireylerin hudut ihlalleri daha az oluyor”
Problemi çözmek yerine gençlerin sağlam taraflarını güçlendirmek hedeflendiğinde sonucun daha süratli alınacağına değinen Tarhan; “İnsanoğlu bir şeyi istediği vakit onu akla uygun hale getirebiliyor. Aklı olumsuz tarafta kullanıyor. İnsanoğlu kendini aldatma üstadıdır. Öz tenkit yapanlar veyahut da diğerinin tenkidine açık olanlar, sorgulama yapabilen bireylerin hudut ihlalleri daha az oluyor. Okul şiddeti, okula silah götürme olayları ABD’de çok yaygın ve artık azalmaya başladı. Onlar okullarda mindfulness çalışmaları yaptılar. Ruhsal sağlamlık çalışmalarında daha sorun çıkmadan ‘psychological resilience’ deniyor. Bizde yılmazlık üzere; okul yılmazlığı, aile yılmazlığı üzere bir ruhsal sağlamlık çalışmaları yapıyorlar. Hiç sorunla uğraşmıyorlar. Mesela rehber öğretmenlerimiz sıkıntılı hadiselerle uğraşmak yerine, sorunu çözmek yerine gençlerin sağlam istikametlerini güçlendirmek biçiminde hareket etse daha süratli sonuç alınır. Bununla ilgili biz üniversitede 5 yıl kadar 20 tane psikologla birlikte 19 modüllük bir çalışma yaptık. Bu çalışmayı ‘Mutluluk Bilimi ve Değerler’ diye 2022’de yayınladık. Daha sonra ikinci baskısını 2025’te yardımcı ders kitabı formatında yaptık. Kendi kültürümüze uygun tahliller ürettik. Mana ve hedef modülü var. Onun dışında öfke idaresi, gerilim idaresi, minnettarlık, şükran, bağışlayıcılık ve empati modülü var. Empatiyi öğretiyoruz, zati en kıymetli şey de empati yoksunluğu. Bütün bunlar olmadığı vakit inanç zayıflıyor, inanç zayıflayınca dehşet ortaya çıkıyor, endişe çıkınca da şiddet ortaya çıkıyor. Yani bu türlü bir altyapı oluşuyor. Bu nedenle teşhisi yanlışsız koyarsak tahlil yanlışsız olur.” dedi.
“Atalarımızın öğrettiği fazilet ahlakını tüketmek üzereyiz”
Toplumu toplum yapan bedellerin devam ettirilmesi gerektiğinden bahseden Tarhan; “Teknoloji hayatımıza sürat kazandırdı fakat mana, maksat ve pahalar hayatımıza istikamet kazandırıyor. Sürat kazandırmak yeterli, istikamet vermek daha âlâ. Bizi biz yapan bedelleri devam ettirmemiz gerekiyor. Bu bedeller neden kıymetli? Kıymetler, fazilet ahlakı genetik değil epigenetik. Genetik DNA’mızdan geliyor. Şu anda atalarımızın öğrettiği fazilet ahlakını tüketmek üzereyiz. Zira epigenetik, iki üç jenerasyon geçti. Sosyolojik fazlar çoklukla otuz yıldır. Üç faz geçti, dördüncü fazdayız. Artık okullarımızın fazilet ahlakını öğretme kaygısı olmalı. Japonlar, Çinliler 4-6 yaş ortası çocuklara paylaşımcılığı, empatiyi öğretiyorlar. Hatta çocuğa hayata hazırlansın diye akvaryumdaki balığın öleceğini bile öğretiyorlar. Temel temel 4-6 yaşta atılıyor. Ulusal Eğitim’imizin o denli bir çalışması olduğunu duydum, şiddetle başlamalı. Hiç olmazsa 10-15 sene sonrasını kurtarırız fakat bunu bilimsel metodolojiyle yapacağız. Metotları var ve bizim kültürümüze çok uyuyor. ABD’lilerin kullandığı mindfulnessı araştırdım güya Mevlâna’yı, bizim Anadolu irfanımızı almışlar, metodoloji geliştirmişler, sistematize etmişler, bilim haline getirmişler ruhsal sağlamlık çalışmaları olarak bize sunuyorlar.” tabirlerini kullandı.
“Okullarda bağlantı tek taraflı değil, çift taraflı olmalı”
Empati yoksunluğunun bütün kötülüklerin kapısını açtığını belirten Tarhan; “Anne-babanın ve eğitimcilerin ‘kelebek avcısı’ üzere olması lazım. Kelebek avcısı kenara çekilir, bekler, kelebeği incitmeden yakalar ve kafese koyar. Çocuk bir şey yaptığı vakit çabucak reaksiyon göstermek yerine dağın gerisini görebilecek bir liderlik lazım. Şefkatle o çocuğun kusurlarındaki toplumsal ve duygusal ipuçlarını yakalamak gerekir. Mesela çocuk içine kapandıysa ya da her vakit konuşan çocuk artık konuşmuyorsa bunu fark etmek lazım. Okulda ve konutta öğrencilerimizi, çocuklarımızı avcumuzun içi üzere tanımalıyız. Okullarda irtibat tek istikametli değil, çift taraflı olmalı. Ulusal Eğitim’in yeni modellerinde proje odaklı eğitim ve kadro çalışması var; bu devrimsel bir şey. Batı bu çeşit sorgulayan insanları yetiştirdiği için teknolojide ilerliyor. Bunun olması için yüksek güvenlikli toplumlar lazım zira beşerler geleceğini inançta hissetmeli. ABD’de travmaya hassas liseler açtılar. İsmi SEL (Social Emotional Learning – Toplumsal ve Duygusal Öğrenme) liseleri. Risk kümelerindeki çocuklarla toplumsal ve duygusal marifet çalışmaları yapıyorlar. Eğitimcilerin ve ailelerin empatiyi öğretmesi çok değerli. Empatiyi öğrenen bir çocuk, karşı tarafın hislerini ve haklarını anlar. Empati yoksunluğu bütün kötülüklerin kapısını açar.” dedi.
“Manevi bağışıklık sistemimizi güçlendirmemiz gerekiyor”
Özgürlük ismi altında sorumsuzluğun yaygınlaştığının altını çizen Prof. Dr. Nevzat Tarhan; “Okul idaresinin inanç kuralı ile hayatı geliştirmesi lazım. Bir yanılgıyı biri yaptığında ceza almaz, oburu yaptığında alırsa adalet duygusu zedelenir ve şiddet artar. İnanç toplumsal sermayedir ve iki ayağı vardır: İnanç ve iş birliği. İçsel kontrol yani vicdan çok kıymetlidir. Dış kontrol, ceza kâfi olmaz. Günümüzde özgürlük ismi altında sorumsuzluk çok yaygınlaştı. Aile ve okulun denetimi zayıfladı. Bizim manevi bağışıklık sistemimizi güçlendirmemiz gerekiyor. Anne-babalar çocuklarını yalnızca keyifli etmek için değil, hayata hazırlamak için uğraşmalılar. Güç, hoşluk ve muvaffakiyet takıntısı insanları sömürüyor. Gerçek memnunluk, kendini tanımak ve kendinle barışık olmaktır. Çocuklardaki davranış bozukluklarının ardında birden fazla vakit ‘gizli depresyon’ vardır. Çocuk depresyondayım demez fakat davranışıyla bunu gösterir. Şayet meskende sevgi ve disiplin varsa, çocuk dışarıda kusur yapsa bile bir müddet sonra meskendeki huzura geri döner. Krizleri bir büyüme ve gelişme fırsatı olarak görmeliyiz.” tabirlerini kullandı.
“Beynimiz biyolojik bir bilgisayar üzeredir ve zihnimiz onu yönetir”
Ailede uygulanması gereken 5S kuralına dikkat çekerek kelamlarını sonlandıran Tarhan; “Nebraska Üniversitesinin keyifli aileler üzerinde yaptığı bir çalışmada üç ortak özellik bulunmuş. Birlikte vakit geçirmek, eşlerin birbirine verebileceği en hoş ikram nitelikli beraberliktir. 10-15 dakika bile olsa göz temasının kurulduğu, birbirini dinledikleri çift istikametli bir irtibat. Takdir, övgü ve onay kelamlarını çok kullanmak. Tenkit odaklı bağlantılarda sorun çok çıkıyor. ‘97 aldın, neden 100 almadın?’ demek çocuğu hayata küstürür. Sıkıntıları incitmeden, ego tatmini için değil, ailenin geleceği için çözmeye odaklanmak gerekir. Birlikte kiliseye giden aileler yani ömür ideolojilerinin benzeri olması. Bu itimat veren bir beraberlik sağlar. Yaşlı çiftlerin birbirine şefkat göstermesi üzere. Şefkat, içinde empati barındıran büyük bir histir. Kaideli sevgi özgüveni düşürür. Ayrıyeten ailede uygulanması gereken ‘5S Kuralı’da vardır. Sevgi, hürmet, sabır, sadakat, samimiyet. Sevgi, şartsız olmalı. Hürmet, içinde nezaket olan bir hürmet. Sabır, hem olumsuz durumlarda isyan etmemek hem de bir gayeye giderken zorluklara katlanmak. Sadakat, hem palavra söylememek hem de bağlılık. Samimiyet ise içtenlik. Niyet beyni programlar. Şayet sabah 4’te kalkmaya niyet ederseniz, saat kurmadan uyanırsınız. Beynimiz biyolojik bir bilgisayar üzeredir ve zihnimiz onu yönetir.” dedi.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
