Kalp ve damar hastalıkları dünya genelinde en fazla can kaybına yol açan sağlık sorunlarının başında. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre her yıl yaklaşık 18 milyon kişi bu hastalıklar nedeniyle hayatını kaybediyor; bu sayının 2030 yılında 22,2 milyona ulaşacağı öngörülüyor. Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2023 verilerine göre Türkiye’de gerçekleşen her üç ölümden biri kalp ve damar hastalıklarından kaynaklanıyor. 12-18 Nisan Kalp Sağlığı Haftası dolayısıyla Memorial Hastanesi Kalp ve Damar Cerrahisi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Ali Aycan Kavala’yla kalp sağlığını konuştuk.
Prof. Dr. Ali Aycan Kavala
◊ Kalp sağlığını korumak için en temel tavsiyeleriniz neler?
En önemli şey hayat boyu egzersiz. Hastalara dediğimiz şey şu: Yürü, sadece yürü.
◊ Hangi tempoda yürünmeli?
Yürürken konuşabil. Ne nefes nefese kal, ne az tempo olsun. Haftada ortalama 150 dakika. Bunu bölersen haftanın 5 günü, 30-35 dakika.
◊ Amaç nabzı yükseltmek değil öyleyse…
Amacımız ikinci kalbimizi çalıştırmak. Baldır kaslarını biz ikinci kalp olarak tanımlıyoruz. Mekanizma şöyle çalışıyor: Kalp temiz kanı aldı, tüm vücuda attı. Kafaya ve bacaklara kadar. Bacaktan yerçekimine karşı kan kalbe tekrar nasıl geri dönüyor? Bunun birkaç mekanizması var. En önemli mekanizma şu: Kalbimiz aşağı attı, diğer kalbimiz olan baldır kasları kasıldı ve yukarı attı. O yukarı doğru attıktan sonra ikinci mekanizma, nefes. Derin nefes aldığında daha iyi topladın, kanı yukarıya aldın. Kalpten akciğere gitti, temizlendi ve tekrar vücuda dağıldı. Yani yürürken ne oluyor? Baldır kası çalışıyor. Nefes alıyorsun, dolaşımı artırıyorsun. İkinci kalbi hayatta tutmak için yürüyoruz. Baldır kaslarımız çok önemli. Hem kalp sağlığını koruyor, hem toplardamar yetersizliği, varis oluşmasını engelliyor hem de periferik arter hastalığı dediğimiz bacak damar tıkanıklığında yan dal gelişimini sağlıyor.
◊ Başka nelere dikkat etmeli??
İkincisi Akdeniz tipi beslenme. Zeytinyağlı, ızgara, haşlama tarzı… Hindi eti ve kırmızı eti belli oranlarda öneriyoruz.
◊ Peki, ya üçüncüsü…
Sigara ve alkolden uzak durmak. Damar içerisindeki yapıya endotel deriz. Sigara direkt endotel hasarı yapıyor; damarın içini hasarlandırıp tıkanmasına sebep oluyor. Kontroller ihmal edilmemeli. Erkeklerde 40, kadınlarda 45 yaş öncesi geçirilmiş kalp krizi varsa bu bizim için erken yaştır ve mutlaka tetkik gerektirir. Kardiyoloğa ya da kalp damar cerrahına giderek, doktorun uygun gördüğü şekilde EKO, efor testi, kan değerlerine bakılıp sanal anjiyo yapılır.
◊ Nedir bu?
Kalbi besleyen arterlerin tomografik anjiyoyla gösterilmesi. Hasta tomografiye girer gibi ilaçlı tomografi çektiriyor. Bu bize çok ciddi öngörüde bulunuyor. Darlık tespit ediyorsak, derecesine göre hastayı gerekirse gerçek anjiyoya alıyoruz.
◊ Kadınlar için 45 yaş dediniz, neden?
Östrojen damar elastikiyetini, damarın iç yüzeyini koruyan güçlü bir hormon; kötü kolesterolü düşürüyor, iyi kolesterolü yükseltiyor. Dolayısıyla kadınlar menopoza kadar daha şanslı.
◊ Kalp krizi önceden ‘geliyorum’ diyor o halde…
Evet. Bir tek şeker hastalarının hiç anlamadım demelerine inanırım. Şeker hastaları kalp krizini sessiz geçirir. Ama diğer hastalarda mutlaka bir belirti olur. Normalde rahat gittiği bir yolu giderken ufak bir nefes darlığı olur. Yürüdüğü kapasitenin biraz altına düşer. Merdiven çıkarken efor kapasitesi azalır. Göğsünde hafif yanma tarzında bir ağrı olur. En sonunda kola, boyna, sırta yayılarak kalp kriziyle kendini gösterir.
Biri kriz geçiriyorsa…
◊ Yanımızda biri kalp krizi geçiriyorsa ne yapmalıyız?
Kişiyi hafif başı yukarıda olacak şekilde yatıracağız. Hastanın o sırada kalbi durur ve bilinci kapanırsa dili geriye kaçabilir, soluk borusunu tıkayabilir. O yüzden nefes alıp verdiğini net değerlendirebileceğimiz hafif bir yükseklikte yatıracağız ve 112’yi arayacağız. Onlar gelene kadar Aspirin çiğnetebiliriz. İlkyardım eğitimi varsa kalp masajı yapılabilir ya da yakınlarda defibrilatör cihazı varsa kullanılabilir.
◊ Nedir defibrilatör cihazı?
Defibrilatör yanlış elektriksel aktiviteyi doğru elektriksel aktiviteye çevirmek için dışarıdan verilen şoktur. Ne kadar kalp masajı yaparsanız yapın bazen o çırpınma hareketini döndüremezsiniz. Sağlık personeli olsanız da, kalp masajı yapsanız da defibrilatör yoksa bazen yeterli olmaz. Volkan Konak örneğinde maalesef bu yaşandı. Hekimler vardı ama defibrilatör yoktu.
◊ Herkes kullanabilir mi?
Evet, cihazı kullanmak zor değil. Pet’i yerleştir, bas, bu kadar. Riskli kalp hastası olanlar evlerine alabilir.
‘Duygusal yönü çok yüksek bir organ’
◊ Stres kalbe ne yapar?
Stres tamamen kortizol demek. Vücutta kortizol seviyesi yükselince inflamasyon, yani iltihaba sebep oluyor. Bu iltihap her yerde olabilir. Kalpte olabilir, zarında olabilir, akciğerde, böbrekte, beyinde olabilir. O yüzden stresi yönetmeyi bilmeliyiz. Ben hiçbir hastama “Stres yapma” demiyorum. Çünkü stres hayatın içinde. “Stresini yönetmeyi öğren” diyorum. “Nasıl öğreneceğim” diyorlar. Stresi yönetmeyi öğrenmenin ilk cümlesi bence şu olmalı: ‘Affet. Kendini, aileni, yakınını… O sana rahatlık verecek.’ İlk kural bu.
◊ Kalp duygusallıkla ilişkilendirilir… Hassas mıdır; gerçekten kırılır mı?
Gerçekten duygusal yönü çok yüksek bir organ. İyiden, kötüden, neşeden, kederden, her şeyden direkt hormon üzerinden etkilenir. Kalbin duygusal bağının olması tıbbi bir gerçek, o kadar etkileniyor ki… Zaten tanımlanmış bir hastalık da var, adı kırık kalp sendromu. Kadınlarda daha çok görülüyor.
‘Akciğerin sönmesine sebep oluyor’
◊ Sigaranın damarları direkt tıkadığını söylediniz. Peki, elektronik sigara ne yapıyor?
6-7 yıl önce genç yaşta baypas ettiğimiz hasta sayısında artış başlamıştı. Hepsinin ortak tek bir özelliği vardı o dönem: Elektronik sigara. Çok prestijli dergilerde çalışmalar yayımlanmaya başladı. Elektronik sigara kalp damarının içindeki plağın kırılıp damarı tıkamasını hızlandırıyor. İleri yaşta beklediğimiz damar tıkanıklığını öne çekiyor. Sadece elektronik sigaraya bağlı akciğer hastalığı tanımlandı. Akciğerin sönmesine sebep oluyor. Hem kalbe hem akciğere zararlı.
