Üsküdar Üniversitesi Nükleer Teknoloji ve Radyasyon Güvenliği Program Lideri Öğr. Gör. Dilek Aker, 26 Nisan Çernobil Felaketini Anma Günü kapsamında muhtemel bir nükleer sızıntının sonuçları hakkında değerli ikazlarda bulundu.
Radyoaktif sızıntı/parçacıklar nasıl yayılıyor?
Öğr. Gör. Dilek Aker, radyasyonun kararsız atomların güç yaymasıyla ortaya çıktığını belirterek, “Radyasyon, kararsız atomların kararlı hale geçmek için parçacık (alfa, beta, nötron) yahut elektromanyetik dalga (X ışınları, gama ışınları, radyo dalgaları, kızılötesi ışınlar) halinde yaydığı güçtür. Günlük hayatta telefon, televizyon ve Wi-Fi üzere aygıtlarla iç içe yaşadığımız radyo dalgaları, mikrodalgalar ve kızılötesi dalgalar, iyonize olmayan radyasyon tiplerindendir.” dedi.
Asıl dikkat edilmesi gerekenin ise iyonize radyasyonlar olduğunu söyleyen Öğr. Gör. Dilek Aker, “Bu cins radyasyonlar alfa ve beta üzere parçacık biçiminde ortama saçılarak, gama ışınları üzere elektromanyetik dalgalar ise doğrusal bir istikamette yayılır. Radyasyonun insan üzerindeki biyolojik tesiri; ışınlanma formu, müddeti ve kaynağına nazaran değişiklik gösterebilir. Ayrıyeten maruz kalan kişinin yaşı, cinsiyeti ve bedeninde hangi bölgenin ışınlandığı da bu etkiyi direkt tesirler.” diye konuştu.
İki halde radyasyon maruziyeti vardır; iç ışınlama ve dış ışınlama
Olası bir sızıntı halinde yutma, soluma olarak iç ışınlamaya maruz kalınabileceğini söz eden Öğr. Gör. Dilek Aker, “Alfa ve Beta ışımaları iç ışınlamada epey ziyanlı biyolojik tesirler oluşturur. Alfa ve beta parçacıkları ulaştıkları doku ve organlara yüksek ölçüde radyasyon gücü verebilir, genetik dizilime tesir edebilirler ve farklı hücre ve organellerine ziyan verebilirler. Bu hasarların kanser üzere hastalıklara ya da mutasyona sebep olabilirler. Dış ışınlamada ise Alfa parçacıkları için tehlike gözlenmez zira bu parçacıklar deriyi geçemez ama açık yaralar iç ışınlamaya sebebiyet verebilir. Beta parçacıkları alfa parçacıklarına nazaran daha ziyanlı tesirler yaratabilir. Örneğin; derinin yanması, beğenilen katarakt oluşması üzere. Gama ışınları ise daha tehlikelidir. Uzun uzaklıklar kat edebilen gama ışınları tüm bedene nüfuz edebilir.” diye konuştu.
Radyasyon maruziyeti insan sıhhatini nasıl etkiliyor?
Radyasyon maruziyetinin deterministik yahut stokastik tesir denilen tesirler yaratabildiğini anlatan Öğr. Gör. Dilek Aker, şöyle devam etti:
“Nükleer tesislerdeki kaza, yakın etrafındaki insanları deterministik olarak etkilenirken, daha uzaktakileri stokastik olarak etkileyebilir. Deterministik tesir; radyasyon maruziyeti sonucu maruz kalınan bölgenin ziyan görmesi, o bölgede hücre ölümlerinin gerçekleşmesi, çok yüksek dozlarda da vefata neden olan bir tesirdir. Deterministik etkiyi, bir anda yüksek düzeyli radyasyona maruz kalmak olarak da isimlendirebiliriz. Stokastik tesir ise kanser üzere hastalıkların, genetik mutasyonlar ortaya çıkabilmesi ve kuşaktan nesile aktarılabilen bir tesirdir. Bu etkiyi nispeten düşük dozlarla daima maruziyet olarak da isimlendirebiliriz.”
Çernobil sonrasında birtakım tedbirler alındı
Çernobil kazası sırasında birtakım sistemler ve mukaveleler olmadığını, “Nükleer Kaza Halinde Erken Bildirim Sözleşmesi”nin Çernobil Kazasını takiben 26 Kasım 1986’da yürürlüğe girdiğini hatırlatan Öğr. Gör. Dilek Aker, “Sözleşmenin maksadı; nükleer bir kaza sonrası, kontrata taraf bir ülkede radyoaktif husus salınımı olasılığında, bir ‘Erken Bildirim Sistemi’ oluşturulacak ve etraf ülkelerle bu risk paylaşılacaktır. Böylece etkilenebilecek ülkeler erkenden tedbir alabileceklerdir. UAEA (Uluslararası Atom Enerji Ajansı) ve OECD Nükleer Enerji Ajansının iş birliği ile nükleer olayları oluşturdukları riske nazaran sınıflandırılabilmesi için ‘Uluslararası Nükleer ve Radyolojik Olay Ölçeği Sistemi (INES)’ çalışmalar başlatılmıştır. Dolayısı ile radyasyon sızıntısının kaynağını, nasıl ve ne çeşit bir güç yaydığını bilebilirsek tedbir almamız o ölçüde kolaylaşacaktır.” biçiminde konuştu.
Nükleer patlama durumunda yakın etraftakilerin alması gereken tedbirler neler?
Öğr. Gör. Dilek Aker, nükleer patlama durumunda yakın etraftakilerin alması gereken tedbirleri şöyle sıraladı:
“Patlamayla oluşan ışık hüzmesi gözleri kör edebileceği için asla direkt bakılmamalıdır. En kısa müddette korunaklı alanlara girilmeli ve en az 48 saat bu alanlardan çıkılmamalıdır. Besin ve su gereksinimi için açıkta kalmış yiyecekler tüketilmemeli, bunun yerine kapalı ambalajlı ya da konserve eserler tercih edilmelidir. Toprak üstünde yetişen sebzeler yenmemeli, havuç, patates üzere toprak altında yetişen eserler tercih edilmelidir. Açık su kaynakları (göl, dere, ırmak gibi) kullanılmamalı, kapalı ambalajlı içme suları tercih edilmelidir. Radyoaktif parçacıkların atmosfere karışıp yere inmesiyle birlikte, beden, deri ve gözlerin korunması değer kazanır. Bu nedenle esirgeyici giysiler, maske, şapka, eldiven, gözlük ve uzun kollu kıyafetler giyilmelidir. Beton, düzgün bir radyasyon zırhıdır. Bu nedenle yapıların içinde en az 48 saat, tercihen 8-9 gün kalınmalı; radyasyonun içeri sızmaması için su ve havalandırma boruları kapatılmalı, pencereler açılmamalıdır. Ayrıyeten, tiroid bezini korumak maksadıyla tiroit gözetici tabletler (iyot tabletleri) kullanılabilir. Unutulmamalıdır ki, bu tedbirler salınan radyasyonun şiddetine nazaran değişiklik gösterebilir.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
