Şiddet eğiliminin risk faktörlerinin birikmesiyle oluştuğuna dikkat çeken İstanbul Atlas Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Psikoloji Kısmı Araştırma Vazifelisi, Uzman Psikolog Çağatay Demirel, şiddetle çabada en güçlü muhafaza kalkanının aile içinde kurulduğunu söyledi. Demirel, “Açık ve inançlı bağlantı ortamı oluşturmak, çocuğun hislerini isimlendirmesine yardım etmek, dijital kullanımı birlikte yönetmek ve sonlandırmak, çocuğu şiddeti olağanlaştıran içeriklerden korumak, bu kalkanın temel taşlarıdır” dedi. Şiddetin artmasında dijital dünyadaki risklerin de tesirli olduğunu belirten Çağatay Demirel, “Asıl tehlikeli olan ise toplumsal medyada nefret ve şiddet içeriklerine maruz kalma, çevrimiçi zorbalık, siber taciz ve çocuğu aşırılığa yönelten çevrimiçi topluluklardır. Dijital dünyanın çocukla birlikte izlenmesi ve konuşulması, yasaktan çok daha güçlü bir müdafaa sağlar” diye konuştu.
İstanbul Atlas Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Psikoloji Kısmı Araştırma Vazifelisi, Uzman Psikolog Çağatay Demirel, son günlerde okullarda yaşanan şiddet olaylarının nedenleri ve alınması gereken tedbirlere ait değerlendirmede bulundu.
Stresörler, şiddete maruz kalma ve travmatik tecrübelere dikkat!
Uzman Psikolog Çağatay Demirel, şiddetin temelinde farklı nedenlerin olabileceğini belirterek “Şiddetin ne olduğunu tanımlamak için ‘Şiddet doğuştan mı gelir, yoksa öğrenilir mi?’ sorusunu yanıtlamak gerekir zira şiddeti algılama biçimimiz, ona karşı nasıl durduğumuzu direkt şekillendirir. Şiddet ne büsbütün biyolojik bir mukadderat ne de sırf çevresel faktörlerin eseridir; şiddet ikisi ortasındaki etkileşimden doğar. Fakat bu denklemde çevresel tesirler istikamet veren ve belirleyici bir tartıya sahiptir. Kimi bireyler, nörobiyolojik açıdan dürtü denetimi ya da empati zahmetine yatkın olabilir. Fakat bu yatkınlık, destekleyici bir ortamda büyük ölçüde aşılabilir. Hiçbir çocuk, şiddet uygulayacak biçimde ‘programlanmış’ doğmaz. Öte yandan daima stresörler, şiddete maruz kalma ve travmatik tecrübeler, beynin bilhassa öz kontrolden sorumlu prefrontal korteksin gelişimini kalıcı biçimde etkileyebilir. Yani genetiğimiz kaderiz değildir fakat olumsuz erken ömür tecrübeleri, bir çocuğun dünyayı ve kendini algılayış biçimini derinden etkiler” diye konuştu.
Şiddet eğilimi, risk faktörlerinin birikmesiyle oluşur
“Şiddet eğilimi tek bir nedenin değil, risk faktörlerinin birikmesiyle oluşur” diyen Uzman Psikolog Çağatay Demirel, “Bu faktörler, çocuğun ihmali, çocuk istismarı, erken yaşta inançsız bağlanma üzere aile içi dinamiklerle başlar. Çocuğun hislerini tanımakta ve isimlendirmekte zorlanması, öz düzenleme marifetlerinin gereğince gelişmemesi ve erken yaşta başlayan unsur kullanımı bu riskin artmasına sebep olur. Lakin asıl kıymetli nokta; sorun hiçbir vakit kişisel değildir” ikazında bulundu.
Şiddet eğilimini besleyen güçlü etkenler bulunuyor
Şiddet eğilimini destekleyen etkenlere dikkat çekenUzman Psikolog Çağatay Demirel, “Okul ortamındaki akran zorbalığı, dışlanma ve buna bağlı olarak oluşan aidiyetsizlik hissi de şiddet eğilimini besleyen güçlü etkenlerdir. Daha geniş bir perspektiften bakıldığında ise yoksulluk, eşitsizlik, yakın etrafta uygun rol model yokluğu ve toplumsal şiddetin olağanlaşması de bu tabloya katkıda bulunur” diye konuştu.
Riskler azaltılabilir
Uzman Psikolog Çağatay Demirel, “Çocuğun güvendiği en az bir sağlıklı yetişkin figürü olması, okula aidiyet duygusu, duygusal okuryazarlık ve toplumsal maharet eğitimi; risk taşıyan bir çocuğun gidişatını esaslı biçimde değiştirebilir” dedi.
Çocuklar gördükleri davranışı model olarak benimser
Şiddetin öğrenilebilen bir kavram olduğunu kaydeden Uzman Psikolog Çağatay Demirel, şunları söyledi: “Şiddetin en tehlikeli özelliklerinden biri döngüsel yapısıdır. Şiddete maruz kalan bir çocuğun beyni, tehdide karşı daima alarm halinde kalmaya şartlanır; bu durum saldırganlık eşiğini düşürür, empatiyi zayıflatır ve dürtü denetimini güçleştirir. Albert Bandura’nın Toplumsal Öğrenme Kuramı, bu süreci çarpıcı biçimde açıklar: Çocuklar, gördükleri davranışları model alarak benimser. Şiddetin bir sorun çözme yolu olduğunu öğrenen çocuk, ilerleyen yıllarda bunu bir araç olarak kullanabilir. Kısa vadede anlık dürtüsel reaksiyonlar gözlemlenebilirken uzun vadede ise travma, travma sonrası gerilim bozukluğu, bağlantı zahmetleri ve şiddeti ‘normal’ görme riski baş gösterir. Bu nedenle şiddeti durdurmak, döngüyü bir yerden kesmek demektir ve o kesme noktası, çoğunlukla bir yetişkinin uzanan elidir.”
Sosyal medyada nefret, çevrimiçi zorbalık asıl tehlikeyi oluşturuyor
Şiddeti tetikleyen faktörler ortasında dijital dünyanın da tesirleri olabileceğini belirten Demirel, “Şiddet içerikli oyunlar, tek başına şiddetin nedeni değildir. Lakin bilhassa çocuk küçükse, kontrol yoksa ve gerçek ile kurgunun ayrımı şimdi oturmamışsa risk faktörü olarak devreye girebilir. Asıl tehlikeli olan ise toplumsal medyada nefret ve şiddet içeriklerine maruz kalma, çevrimiçi zorbalık, siber taciz ve çocuğu aşırılığa yönelten çevrimiçi topluluklardır. Ekran müddetinin uzunluğu değil, içeriğin niteliği ve toplumsal bağlam belirleyicidir. Dijital dünyanın çocukla birlikte izlenmesi ve konuşulması, yasaktan çok daha güçlü bir müdafaa sağlar” diye konuştu.
Taklit tesiri göz gerisi edilmemeli
Günümüzde yaşanan okul içi silahlı şiddet olaylarının ülkemizde ve farklı coğrafyalarda artışını tek bir nedene bağlamanın hakikat olmadığını belirten Demirel, bilhassa taklit tesirine dikkat çekti:
“Silahlara erişimin kolaylaşması, toplumsal dışlanma, kalabalık içinde yalnızlık, psikososyal takviye hizmetlerindeki eksik kalan taraflar ve sosyoekonomik eşitsizlikler bu tabloya yer hazırlar. Geçmişteki atakların medyada detaylı ve sansasyonel biçimde aktarılmasının yarattığı ‘taklit etkisi’ (Copycat Effect, Werther Etkisi) muhakkak göz gerisi edilmemelidir. Bu tesir, bilhassa daha zayıf psikososyal özelliklere sahip bireylerin, ağır biçimde medyaya yansıyan şiddet hareketlerini model alma eğiliminde olmalarıyla açıklanır. Bireyler sırf davranışın kendisini değil, bu davranışın dikkat çekme ya da sembolik mana kazanma üzere sonuçlarını da öğrenirler. Araştırmalar, okul hücumları üzere yüksek görünürlüklü olayların akabinde kısa vadede benzeri teşebbüslerde istatistiksel olarak manalı artışlar gözlemlendiğini ortaya koymaktadır. Bilhassa failin kimliği, kullandığı usul ve olayın dramatik ögelerinin ayrıntılı biçimde sunulması, davranışın yine üretilme riskini artırmaktadır. Bu nedenle olayın teknik detaylarından ve faili merkezileştiren anlatılardan kaçınılmalı, bunun yerine toplumsal tesirler, tedbire yolları ve dayanak kaynaklarına odaklanılmalıdır.”
En güçlü muhafaza kalkanı aile içinde kurulur
Şiddetle gayretin, devlet siyasetlerinden okul programlarına kadar geniş bir yelpazede ele alınması gerektiğini söyleyen Uzman Psikolog Çağatay Demirel, “Ancak en güçlü muhafaza kalkanı hâlâ aile içinde kurulur. Açık ve inançlı bağlantı ortamı oluşturmak, çocuğun hislerini isimlendirmesine yardım etmek, dijital kullanımı birlikte yönetmek ve sonlandırmak, çocuğu şiddeti olağanlaştıran içeriklerden korumak bu kalkanın temel taşlarıdır” dedi.
Uyarı işaretleri kesinlikle dikkate alınmalı
Erken ikaz işaretlerini tanımanın ise her ebeveyn ve öğretmenin edinmesi gereken bir maharet olduğunu kaydeden Demirel, “Araştırmalar ve hadise incelemeleri gösteriyor ki saldırganların büyük çoğunluğu, olaydan evvel fark edilebilir ihtar işaretleri vermiştir. Bu işaretleri anlayabilmek, erken müdahale imkânı sunar ve hem kişisel hem toplumsal seviyede hayat kurtarmayı sağlar. Şiddeti sona erdirmenin yolu, onu cezalandırmaktan değil; büyümekte olan bir çocuğun gereksinimlerini vaktinde görmekten geçer” dedi.
Şiddetin bir halk sıhhati sorunu olduğunu belirten Uzman Psikolog Çağatay Demirel, “Toplumsal ve kurumsal seviyede ise acil gereksinimler açıktır: Okullarda nitelikli ve kâfi ruhsal dayanak, silah siyasetlerinin gözden geçirilmesi, medyanın sorumlu habercilik prensiplerini benimsemesi ve yoksullukla gayretin önceliğe alınması. Şiddet bir halk sıhhati problemidir ve ona halk sıhhati perspektifiyle yaklaşılmasını gerektirir” diye konuştu.
Şiddete maruz kalan öğrenci ve öğretmenlere tavsiyeler
Travmatik bir olayın akabinde yaşanan uyku bozukluğu, tasa, öfke, duygusal uyuşukluk, daima tetikte olma hali üzere yansıların olağan bir durum olduğunu belirten Uzman Psikolog Çağatay Demirel, özellikle şiddete maruz kalan öğrenci ve öğretmenlere tavsiyelerini şöyle sıraladı:
“Bu reaksiyonlar, zayıflık göstergesi değildir. Bunlar, beynin olağandışı bir tecrübeye verdiği olağan yanıtlardır. Güzelleşme mümkündür ve dayanak alarak çok daha süratli gerçekleşir. Bir okul ruhsal danışmanı, psikolog ya da psikiyatristiyle görüşmekten çekinmemek, güvenilen bir yetişkinle konuşmak, haberlere ve olayı tekrar tekrar canlandıran içeriklere maruz kalmayı sınırlamak bu sürecin birinci adımlarıdır. Yemek, uyku ve günlük küçük rutinler, güvenlik hissi yaratmada beklenmedik ölçüde tesirlidir. Öğretmenler için bilhassa şunu vurgulamak gerekir: Şiddete tanıklık eden yetişkinler de takviye alabilir. Kendi düzgünlüğünü gözetmeyen bir yetişkin, vakitle hem kendine hem de öğrencilerine daha az yardımcı olabilir. Okula dönüş sürecini baskıyla değil, adım adım ve iş birliği içinde planlamak hem öğrenciler hem de öğretmenler için onarıcı bir geçiş sağlar.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
